آبکنار کادوس

فرهنگی-ادبی و پژوهشی-به زبان های گیلکی و فارسی


                                          آبکنار کادوس

 

سایت آبکنار کادوس- گمان می کند که جور دیگری گمان می کند . تنها یک آبادی یا یک خراب آباد نیست !  چیزی شبیه یوش نور مازندران توام با افسانه ی آن ،  یا حیدر بابای شهریار و یا ماه روزه ی آبکنار خودمان . مثلا  محمد حسین دوست امیر هوشنگ ، یک روز عصر پنجشنبه ساعت 5 با زبان مادری خود  در منظومه ی " حیدر بابایه سلام " در زاد گاه اش "خشکناب " تبریز ، کنار کوه افسونگر حیدر بابا می ایستد و می گوید " حیدر بابا دونیا یالان دونیا دی . و نیما " علی اسفندیاری " در   شعر افسانه اش ، عاشق سودازده ی پر اندوهی ست اسیر جلوه های جادو یی افسانه -  افسانه همان طبیعت است . طبیعت برای نیما یوشیج از نظر مادی همان دره های یوش  ست و هنوز در فکر آن کلاغم در دره های یوش و آخرین سفری هم که در پا ییز به خاطر عشق به یوش کرد ، بعلت سردی هوا از قاطر افتاد و بیمار شد و در تهران در گذشت .  با این همه ، یوش مثل آبکنار است . دریا و جنگل دارد .  توکا و نسپر . شب پا و   گراز . مرغ خوشخوان و بانگ  شغال . شب تیره و قبای ژنده.  کله و اجاق . کاکلی و کلکاپس و... اما کلمه ی کادوس را چرا بر گزیده ام ؟ چون قوم کادو سیان مانند کاس سی ها برایم عزیز و دوست داشتنی اند و برایم بوی گلهای گیلان می دهد . اگر چه کلمه ی گیلان در اوستای زردشت با نا م " ورن " یا " وارنا " یاد شده است . پس یکی  به خشکناب عشق می ورزد ، یکی  به یوش و  یکی هم به آبکنار که زادگاه من است .  پدرم از  اهالی ماسوله  ی گیلان بود و  مادرم آبکناری و بهتر از برگ درخت . و اما بگذار ، همه بدانند که ماجرای عاشقی من و آب کنار چه گو نه بوده و هست و خواهد بود . اصلا آبکنار برایم همان زن اثیری در بوف کور و نظام در اشواق ابن عربی و  زن شبانه مو عود در خیال سهراب ، یا صفورا و ری رای نیما و یا  رکسانای احمد است .  شاید هم مانند سیده خروسه معشوقه ی شرفشاه ولی طالشدولابی و شاید هم لیلی هنری ( مجنون عامری ) است و  اما من دوست تر دارم او را  و آوازش را و آواز خو انان اش را که در دور دست ها می خوانند گوش می کنم .  گاهی از جایی به راه می افتم ، سرم را به زیر می اندازم و اندوهناک می شوم ، چرا که قلب من برای عشقی می تپد که از من دور است .  اصلا  فراقش برایم یک جور تاسیانی یا نوستا لوژی ست . یعنی غم غربت  . یعنی – دوری از طبیعت و تنها ماندگی از یاران و بهاران .  آن سالهای دور و آن سالهای سبز هم  چیزی شبیه  ماهی توی آب بودم و قدر آب نمی دانستم . درست مثل چوبک ، وقتی که در برکلی بود ،  به خاطر  بو شهر پیش منیرو گریست . و حالا دلم هوای خواندن دارد ، نغمه ای می خوانم که اندو هم را بر انگیزد با شد که هوای آبکنار بیش از این در سرم باشد :

                                

                                           آبکنار ! آبکنار!

                                           مرا فاندر !

                                            هطو غریبانو !

                                             هطو شام غریبان مانستن !

                                              شبا فاندرم

                                               ته موردابا دینم !

                                              آرام خوره وا خوابا شه !

                                            کرا صو با دم خابا دینو !

                                                

                    تحریر :  7 آبان  1392                                                                                ساعت 11 – آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )

 

 

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 

 

 

هسا شعر چیست ؟

 

هسا شعر همان شعر مدرن و بومی سرزمین گیلان است که بر اساس زبان گیلکی با گویش ها و لهجه های گوناگون ( گسکری ، تولمی ، فومنی ، رشتی ، آبکناری ، انزلی چی ، گالشی ، لاهیجانی ، خمامی و ... ) در سال 1370شمسی پدید آمد . هسا شعر به معنای شعر اکنون ، شعر حالا ، شعر لحظه و کوتاه و در عین حال عمیق و ژرف و از ساختاری ساده و گاه پیچیده و صمیمی و دلپذیر بر خور دار است . همچنان خوانندگان و دوستداران کثیری از گیلان دارد . هسا شعر مانند هایکو ( شعر ژاپنی ) بیشتر از نماد های طبیعت مانند طبیعت وحشی و جنگلی و رود خانه های گیلان و باغ و شالیزار  و مترسک و  نیلوفر و شقایق و پرندگان  و... از این قبیل کلمات استفاده می کند . لازم است گفته شود که هسا شعر یک نوع  شعر روشنفکری  ، فرهنگی ، اجتماعی ، فکری و  مدنی هم هست . یا دست بالا را که بگیریم ، یک نکته ی مهم دیگر در هسا شعرهمان زبان نوستا لژی( و تاسیانی ) آن است . یعنی – فقدان کسی یا چیزی را احساس کردن . این اندوه و اضطراب در اکثر هسا شعر های شاعرا ن شمالی دیده می شود .  هر کس یک جور ی فقدان طبیعت را تصویر می کند . بر روی هم ، هسا شعر ، شعری ست بیان گر  درد غربت: غربت از طبیعت ، دوری از ذات انسانیت ، غربت از همدلان ، یاران و نازنین شمشادان و... گفتنی ست که یکی از بدعت گذاران و با نیان اصلی هسا شعر استاد رحیم چراغی  ، شاعر و محقق گیلانی ست که تا کنون کتاب های متعددی در زمینه ی گیلان شناسی از این پژوهشگر ارجمند چاپ و منتشر شده است . در این جا، فقط در زمینه ی هسا شعر می توان  به دو کتاب از این نویسنده ی گرانمایه اشاره کرد : کتاب اول : شاعران هسا شعر ( گزیده شعر صدو دوازده شاعر شمالی ) به کوشش و انتخاب رحیم چراغی ،  رشت ، نشر گیلکان 1392. کتاب دوم : رویای جهان ( هسا شعر هایی از 50 شاعر" انگلیسی/ فارسی / گیلکی ") به انتخاب رحیم چراعی – ترجمه ی انگلیسی پرویز حسینی – نشر گیلکان1393. نا گفته نماند نخستین کار استاد چراغی در  امر هسا شعر و شعر های محلی ، ضمیمه ی شماره 86سال چهاردهم – نوروز 85 در ماهنامه گیله وا ( فرهنگی – هنری و پژوهشی ) بود که مورد اقبال خوانندگان در سر تا سر شمال کشور قرار گرفت . در پایان  این گفتار هسا شعر هایی  نیز از نگارنده ی این سطور در ماهنامه گیله وا و کتاب شاعران هسا شعر و کتاب رویای جهان چاپ شده  است .

تحریر -9آبان 94 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 هسا شعر هایی از فرامرز شکوری ( گیلکی و فارسی )

 

 

 

                                           1

            هیکس اویه نئسابو

             نه پیشی

           نه گاب

           نه سرخو سک

----------------------------

 ترجمه به فارسی :

 هیچ کس آن جا نبود  

 نه گربه

 نه گاو

 نه سگ سرخ

 2

 اگر هنی واپرسو تره 

 " ما را بوزو کایا بشه "

 بو گو

 بیشه خو سفد کبوترانه ورجا

----------------------------------

 اگر  باز از تو بپرسد

 " مارابوزو  ( منطقه ای در آبکنار ) کجا رفته ؟"

 بگوی  رفته پیش  کبوتران سفیدش

  3

ورف واره

 تناکه

 ویشتایی

قولکاچه سینی سورخ

----------------------

برف می بارد

  تنها

 گرسنه

 کز کرده سینه سرخ

4

سو کولان خواننو

هندم هون دمو که

سیفیدی کرا دمو

--------------------------

خروس ها می خوانند

 به زودی

 سپیده می دمد

 5

 فقد ایوار بخاد

 بازین خاموشا باست

 بوسختمی

------------------------------

    فقط یکبار خواند

 بعد خاموش شد

 شبا هنگ ( مرغ سحر )

6

 صد تا شالاق بو خورد

 آخر ایتا

آخ نوگفت حلاج

------------------------------

صد تازیانه خورد

 آخر یکی  

 آخ نگفت حلاج ( منصور حلاج )

7

هلماله خاموشا نباست

 سیا وا میان

 خانه سو جانه چراغ

---------------------------

هرگز خاموش نشد

 در میان باد سیاه

 چراغ شقایق

8

 سغ دار که بکفت

 اونه صدا

 دپیچست دارانه میان

----------------------------

درخت آزاد که افتاد

 صدایش پیچید

 در میان درختان

 

 

9

خزری وا

 زردو لو لو کلان دورون

 جیگا بوخورد

 آرام بیگیفت

-----------------------

باد خزری

 توی نیزاران زرد پوش

 نهان شد

 و آرام  گرفت

10

 ولگی کفه

 باد

 اونه

 خو امره بوره

----------------------

  برگی می افتد

 باد آن را با خود می برد

11

زواله

طشت به سر

 کرا

 از دور امایه

 پاچ مار

-----------------------

 

 در گرمگاه خورشید

 طشت بر سر

 داشت از دور

 می آمد زن  قد کوتاه ( فربه )

12

 جی در به دری خسته باست

 باد

 بینیشت

 امه  له سرو خانه جور

 ---------------------------

 از در به دری خسته شد

 باد

 نشست بالای

 خانه ی گالی پوش مان

13

 نانم چره

 هیواری خاموشا باست

 سیا نسپر

------------------------

نمی دانم

 چرا یک باره

 خاموش شد

 تو کای سیاه

 

 

 

14

وختی سور خو گولانه دینم

 دیوارانه خو نان

 مره یاد ایه

-----------------------

وقتی گل های سرخ را می بینم

 دیوار های خون آلود

 به یاد من می آید

  15

  باغ یا رخان یا تلاوار

 نانم

 کایا کرا مر ه بورو

 ان عکس دسه جمی

----------------------------

 باغ یا رود خانه یا تلنبار

 نمی دانم

 مرا به کجا می برد

 این عکس دستجمعی

16

 چار بستو گول عروسی ره بفروخت

 ده بستو مرگ ره

 گول فروش

------------------------------

چهار دسته گل به خاطر عروسی فروخت

 ده دسته برای عزا

 گل فروش

17

 با هار خوایه بو شو

 اما اونه تاسیانی نهه باغ دورون

 دارانه دیل بیگیفته 

------------------------------

 بهار می خواهد برود

 اما نوستا لوژی اش در باغ هست

 درختان احساس دلتنگی می کنند .

  18

 محبوبه ی شب

 هانی ایثار کنه

 خو عطر و بویه کوچانه دورون

-----------------------------

 محبوبه ی شب هنوز

 ایثار می کند عطر و بویش را

 در میان کوچه ها

 19

 باهار بو شو

 کولکاپس ارسو فوکود

 ارسو از بولبولا نه چومان

------------------------------

  بهار رفت

 چرخ ریسک گریه کرد

 اشک ا ز چشمان بلبل ها

 

 

20

 بجار کاران

 باغداران

 همه تان

 جی هن کهنه پورت سر بوگذشتان

---------------------------------   

  شالی کاران

 باغداران

 جملگی از همین پل  فرسوده گذشتند

21

 بج بینی

 باغ سر علامه

 ارسو فو کود

----------------------------

 هنگام درو کردن شالی

 مترسک

 اشک ریخت

22

سیا سونو

 هیواری بکفت   آبه دورون

 سیا کولی سر

-----------------------

 توت سیاه

 یکباره افتاد

 توی آب

 روی ماهی سیاه ( حوض)

23

هر تا پرند یا

 نشا گفتان پرنده

 کور و قو قو یم پرنده یو

---------------------------

 هر پرنده را نتوان گفت پرنده

 جغد نیز پرنده است

24

 شب

 اویا  چو طو بو ؟

 ماتاب بو

 یا ظلمات ؟

 ایا که سال دووازده ماه شبو !

------------------------------------

 شب آنجا چه طور بود ؟

 مهتابی بود

 یا تاریک  تاریک

 این جا که سراسر سال شب بود

25

 از هیتا   آوازی نامو

 نه سوکولو

 نه بو سو ختم

 نه جیک

-----------------------

 

 

از هیچکدام

 آواز ی نیامد

 نه خروس

 نه شباهنگ

 نه زنجره

26

 باران واره

 لو له کله  دورون

 تورو سو کو لو خوانه

--------------------------

             باران می بارد

 درون نیزار

 طاووسک می خواند

27

 زمستان که ایه

 صنوبران خوشانه ولکانه

 جیگا دهن

-------------------------

 

                                                                                                                            زمستان که از راه می رسد

سپیداران برگ هاشان را

 پنهان می کنند

 

 

 

 

28

هیکس اون قهوه خانه میان نئسابو

 نه کاس برار

 نه سعدی انده 

 نه مامد آقا نیکو

--------------------------

 هیچکس توی قهوه خانه نبود

 نه کاس برار ( برادر )

 نه سعدی انده

 نه محمد آقا نیکو

29

 نسیم بامو

 کوچی روبار ماهتابه

 ایواره کود

-------------------------  

 نسیم آمد 

 رود خانه ی کوچک

 ماه را گم کرد 

30

 سورخو آلوچو تی تی یان

 عکاسانه

 دارانه جیر فاکشانه

-----------------------

شکو فه های  آلو چه های سرخ

 عکاسان را

 به زیر درختان می کشاند

31

کالاگن

 تا خو آخرین آوازه نخو انو

 هلماله نیمره

-----------------------

 قو تا آخرین آوازش را  نخواند

 هرگز نمی میرد

32

زندگیه  تانی

کون سوزنه چراغه مانستن

 نارنج دارسر وارگانی

 بیشی دار جیر

------------------------

 زندگی را می  توانی

 مثل چراغ کرمک شب تاب

 بر درخت نارج آویزان کنی

 بروی زیر درخت

33

سه تا بن

 دوتا پاک لال بن

 حجحجیان

-------------------------

 سه تا بودند

 دوتا کلا لال بودند

 چلچله ها

 

34

 توسه کله باغانه میان

  گاهی آواز دهه

 بازین

 خاموشه به

 بوسوختم

--------------------

در میان درختان توسکا

 زمانی آواز می خواند

 بعد از آن خاموش می شود

 شباهنگ

35

سیتاره چومانه میان

برق بیزی

 ای توکه ارسو

---------------------

 توی چشمان ستاره

 برق زد

 یک قطره اشک

36

 وی دار جور

 ای وری نیشته

  سیا ابرانه پایه

 دارا گوزگا

----------------------

 

 روی درخت بید

 کجکی نشسته

 ابرهای سیاه را می پاید

 قور باغه ی درختی

37

 اویا  جایی اسو

 لاپ تارکی جا

 لاپ تارکی خولو

 کایا ؟

 شیم دینیم

----------------------------

 آن جا جایی هست

 فقط جای تاریک

 فقط سوراخ تاریک

 کجا ؟

 می رویم می بینیم !

38

ته کاسه چومان

 دریا رنگه داره

 دریا  ایمشب

 ته واستی کن کن ناره

------------------

 چشمان آبی ی تو

 رنگ  دریا دارد

 دریا امشب به خاطر تو

 بی قراری می کند 

39

 گولانه مانستن

 لو له پرده سر

 آویزانه باسته

 باهار

----------------------

 مثل گلها روی لوله ( نی )

 حصار 

 آویزان شد بهار

40

فرنگان بوشان

 امه کوچکی یان 

 کوچانه دو رون بمانستان

------------------

سنجاقک ها رفتند

 خرد سالگی هامان

 توی کوچه ها باقی مانده اند

41

 اورا بوسختم  خوانه

 ارا  سو کولو

 خولا صو روزا به

----------------------

 آن طرف شبا ویز می خواند

 این طرف  خروس

 خلاصه روز می شود ( سپیده می دمد )

 

42

آبه چاله میان

 کرا جان شورا کنو

 موس

---------------------

 توی چال آب

 دارد آبتنی می کند گنجشک

43

حلبی چراغ دو زنه

 وخت شب پایی

 کاشال واوو

----------------

 چراغ  دودی دود می زند

 هنگام شب  پایی

 زوزه ی شغال

44

وله تا تایی از ترس آفتاب

 بو شو آغوز دارانه جیر

-------------------------

 سایه ی سر گردان

 از بیم آفتاب

 به زیر درختان گردو رفت

 

 

 

 

45

هیکس نتانه  پیشی ی عابده

 بخندو باورو

 نه چارلی چاپلین

 نه مستر بین

 نه ماهی صفت

----------------------

هیچکس نمی تواند

 گربه ی  عابد را بخنداند

 نه .....

46

گومار دورون

 تومامه شبه ویرزه کفه

 تیر بو خوردو کله خو

----------------------

 درون گمار ( بخشی از جنگل  که راه گذر ندارد )

در سراسر شب

 خوک ( گراز ) زخمی

 بر می خیزد فرو می افتد

47

پر بشکسته مورغابی

 هانی خو سینی امره

 کرا اشکافه

 سل باقلا ولکانه

----------------------

 

 مرغابی ی  شکسته بال

 باز دارد با سینه ی خود

 می شکافد

 برگهای لاله ی مرداب را

48

بوسوختمی خواده

 دیشب بو

 هه یا

--------------------

 شبا ویزی می خواند

 دیشب بود

 همین جا

49

بکفته دار   کونده سر

 سیا لانتی کرا   گوزگا

 خوابه دینو

----------------------

بر کنده درخت فرو افتاده

 مار سیاه دارد

 خواب قور باغه را می بیند

 

 

 

 

 

 

50

نانم

 چره آفتاب

 ما تاب

 سیتاره

 حتا کوه ساکتن

---------------------

 نمی دانم چرا

 آفتاب و ماه و ستاره

 و حتا کوه ساکت اند

51

جوابه حافظ

  مه پرسش که " می " یعنی چی ؟

 " سه ماه می بو خور "

---------------------------

 پاسخ حافظ به پرسش من که

 " می " چیست ؟

 " سه ماه می خور "( نگویمت که  همه ساله می پرستی کن/

 سه ماه می خور و نه ما ه پارسا می باش )

52

مارا بوزو

 سیا نسپر مانستن

 دار کله جه

 خو پیری یه شیهه کشه

-----------------------------

 

مارابوزو (   مکانی در آبکنار انزلی )

 مثل توکای سیاه

 توی درختزار

 پیری اش را قهقهه می زند

53

سر تاشه چراغ

 دوو زنه

 ورفه تیره واره

 سر تاشی تارکی جه

--------------------

 چراغ سلمانی دود می زند

 برف شدید می بارد

 آرایشگری در تارکی

54

چقد گول

 چقد ولک

 چی جوانی داشته

 هیزار ولک

-------------------

 گل فراوان

 برگ فراوان

 بسیار جوانی داشت

 درخت گل ابریشم

 

 

 

55

ایوار ماه بو جور ایه

 ایوار ده یم بیجر شه

 شو رومام بیگیفته

 فقد مورغابی ونگ ونگ

 اشتاوه شکاربان

----------------------

 بار دیگر بالا می آید ماه

 باز هم پایین می رود

 مه گسترش یافته

 تنها هق هق مرغابی را می شنود

                    شکارچی

56

کلا چانه قار قار 

 واناله

 ایتا چوم

 بو خوسیم

-------------------

 قار قار کلاغ ها

 نمی گذارند

 مژه ای بخوابیم

57

  دریا کاسه چومانه میان

 شا ته عکسه گیفتان

 ولی اگر کوله والو

--------------------------

 توی چشمان آبی دریا

 می توان  عکس ات را گرفت

 اما اگر موج بگذارد

58

وختی ته سور خو جولانه

 خوشا دام

 یخ بیزی انار شاوار

------------------------------

وقتی گونه های سرخت را بوسیدم

 انار شیرین  یخ زد

59

 ته اون لبه پوشته سیا دانه

 نانم

 خالو یا داغو ؟

 که مه دیل بنایی !

-----------------------------

آن دانه ی سیاه پشت لبت

 نمی دانم

 خال است یا داغ ؟

 که بر دل من نهاده ای

   60

چقد گب زنه

 باغه دورون

 موس

--------------------

 

چه فراوان

 پر حرفی می کند

در باغ گنجشک

61

وختی سیفید گولدار چادر

 ته سر نهی

خالی امه خانه صارا پش آلو چه دار

   تی تی بوکوده

----------------------

وقتی چادر سفید گلدار بر سرت می نهی 

 انگار درخت آلوچه جلو حیاط خانه ی مان

 شکوفه زده است

62

 گولا قا  ایتا تقویم بهی

 تا خو عومره ورق بزنو

----------------------------

 گل آقا یک تقویم خرید

 تا عمرش را ورق بزند

63

کله چاله خاکه خاطران

 کرا سرده بن

 تا  پانشنبه بعداز ظهر وختی نمانسته

------------------------------

 اجاق خاطره ها دارند سرد می شوند

 تا عصر پنج شنبه وختی نمانده است

 

64

چقد استرا گون گب بیزی

 چقد ولا دیمیر گودو رافه بئسه

 آخرم گودو نامو کیه نامو

--------------------------

چه فراوان استراگون پر حرفی کرد

 چه فراوان ولا  دیمیر منتظر گودو ایستاد

 آخر هم گودو نیامد که نیامد

65

پسته مانستن

 کرا سنگ خوریم

 ایتا خنده واستی

----------------------

مثل پسته داریم

 سنگ می خوریم

 به خاطر یک لبخند

66

بج بینی  وخت

 وختی ایتا ووشوبج

آبکناری  آواز بخاد

 هیزار تا بجو ووشان

 ارسو فوکودان

-----------------------

 

 

 

هنگام درو کردن شالی

 وقتی یک خوشه برنج

 آواز آبکناری خواند

 هزاران خوشه برنج اشک ریختند

     67

 ایبرا ییم ، ایسماعیله بوگفت :

 خابه میان مرا بفرماسن 

 تره بسمل بو کونم !

 ایسماعیل بوگفت : " هر کی بو خوسو

 هن اونه سزا ببو "

------------------------------

 ابراهیم ، اسماعیل را گفت

 مرا در خواب فرمودند که تورا

 بسمل ( قربانی ) بکنم

 اسماعیل گفت : هر که بخسبد

 سزای او همین باشد .

68

 زحمته مونا لیزا یه

 داوینچی بکشی

 اونه شهرته ژو کوند بو بورد

------------------------------

 زحمت   مونا لیزا را داویچی کشید

 شهرت اش را ژو کوند ( همسر مونا لیزا ) برد

 

 

 

69

باغه سر علامو

 اگر عقل بداشتبه

 کاشال

 هرماله باغه شیرین خربوزا نو خورده

مترسک

 اگر عقل داشت

  شغال هرگز خربزه ی شیرین

 باغ را نمی خورد

 70

 زمستانه میان وازه به

 با هاره دورون 

آبه به

 ورف گول

-------------------------------

 در زمستان باز می شود

 در بهار آب می شود

 گل برف

تحریر مهر 94 وبلاگ آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 

                   در باره ی مولانا و شمس تبریزی

                                                                     خنک آن قمار بازی که بباخت هر چه بودش /

                                                                      بنماند هیچش الا هوس قمار دیگر  ( مولوی )

 

            مولوی کیست ؟

 خاتم  العرفا ، مفتاح عالم نور ، قطب العاشقین ، خداوندگار   و... در 6.4-672قمری در بلخ زاده شد. بلخ در آن روز گار جزو خاک ایران بود و اکنون در شمال افغانستان قرار دارد و مولا نا هم به زبان فارسی سخن می گفت . ادبای معاصر ایرانی مولانا را ایرانی می شمارند ، اما از سوی دیگر ، چون مولانا با خانواده  اش از عنفوان جوانی در آنا  طولی اقامت داشته ، و آنا طولی هم ایا لتی  ترکی ( در آسیای صغیر ) بوده او را ترک می خوانند . آنا طولی پیش تر ها بخشی از امپراطوری روم ( بیزانس شرقی یا ترکیه

 فعلی بوده ، و به همین مناسبت این شاعر و عارف بزرگ  به " رومی " هم شهرت یافته است . اما مولوی بکری هم هست . یعنی از فرزندان ابوبکر صدیق ( یار غار پیامبر اسلام ) خلیفه اول ، و از  طرف مادر دختر زاده سلطان علا الدین محمد خوارزمشاه بوده است . اما خود مولانا در غزلی گفته است که نه شرقی ، نه غربی ، نه ترسا ( مسیحی ) نه گبر ( زردشتی ) نه مسلمان و ... است ، بلکه از جان جانان است . دو – سه بیت غزل را باز می نویسم :

 چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی دانم / نه ترسا نه یهودم من نه گبرم نه مسلمانم

 نه شرقیم نه غربیم نه بریم نه بحریم / نه از کان طبیعیم نه از افلاک گردانم

 مکانم لا مکان باشد  نشانم بی نشان باشد /  نه تن باشم نه جان باشم که من از جان جانانم

                          مذهب مولوی و دوستی با غیر مسلمانان

 مولوی به ظاهر حنفی مذهب و اشعری مسلک بود ، اما متعصب و جبری نبود . مانند بعضی شیعیان و سنیان  متحجر وخشک مغز نبود . اهل نماز و روزه بود . ولی با  مسیحیان و یهودیان و  غیر مسلمانان هم رفت و آمد داشت و حتی با چند کشیش دوست بود .

 برایش فرقی نمی کرد این مسیحی ست یا مسلمان یا زردشتی و یا که کافر . خودش می گفت :

 ملت عشق ( مذهب عاشق ) از همه ی دین ها جداست / عاشقان را ملت و مذهب خداست

                            مولوی اهل سماع بود

 سماع در لغت به معنی شنیدن است . اما در اصطلاح صوفیه ، آواز خوش و آهنگ دل انگیز روح نواز و به طور مطلق قول و غزل و آنچه ما امروز از آن به موسیقی تعبیر می کنیم که به قصد صفای دل و حضور قلب و توجه به حق  شنیده شود . سماع همان رقص جمعی عرفانی ست .  بنابر این سه چیز خوشدلی مولوی بود " ما از این عالم سه چیز را اختیار کردیم یکی سماع و یکی فقاع ( آبجو) و یکی حمام " اما سماع خوشترین مشغله ی او بود . کسی در این کار طاقت اورا نداشت .  خوب است که ابتدا یادی از شمس بکنیم و بعد مولا نا را ادامه خواهیم داد .

                                 شمس تبریزی ( در باره ی شمس )

 محمد بن علی بن ملک داد معروف به شمس تبریزی ( غایب یا مقتول از سال 645 به بعد ) در اول ، مرید شیخ  ابو بکر تبریزی سله (  زنبیل ) بافت شده بود . شمس مردی فاضل و کامل بود . او در سال 642 به قونیه ترکیه آمد و در سال 643 از آنجا رفت و حدود شانزده ماه با مولانا معاشر بود . مریدان از دلباختگی و علاقه ی مولانا به او نا خر سند بودند و اورا آزردند . خاصه این که شمس مردی الکن ، شرابخوار ، بد خو و بی ملاحظه و بی اعتنا به شریعت ( نماز و احکام)  و به همه چیز و همه کس بوده است . با این همه ، شمس واژ گونگر مولانا ست . بیک سخن ، شمس زایشگر مولوی ست . زایشگر تولد دوباره ی او . در این باره در سطور آینده ی این مقال سخن به میان خواهد آمد .

                                   مولوی تا پیش از ملاقات با شمس  یک مفتی ، مدرس و ملا بود

هنگامی که شمس به قونیه رفت . زندگی منظم و آرام مولوی را در هم ریخت و چنان توفانی در زندگی او بر انگیخت که دیگر یک دم شیخ معتبر شهر را آرام نگذاشت . مولانا پس از دیدار با شمس به هرچه اعتبار که داشت پشت  پا زد . مدرسه و منبر را ترک کرد و مسند فتوا را به دیگر ان سپرد .

 مو لوی در آغاز مدرس و مفتی بود و علوم دینی تدریس می کرد .  او یک زاهد خشک و خائف چیزی شبیه غزالی بود و صاحب منبری .  اما شمس ، تحول عظیم در شخصیت وی  پدید آورد . شمس گوهری به نام  " عاشقی " و " عشق " را به او هدیه کرد . شمس مولانا را با سماع و موسیقی و طرب آشنا کرده بود . مولوی خصوصا پس از ملاقات با شمس چنین شخصیتی پیدا کرد . تا پیش از آن  به تعبیر خو دش :

 زاهد بودم ترانه گویم کردی / سر فتنه ی بزم و باده خویم کردی

 سجاده نشین با وقاری بودم / بازیچه ی کودکان کویم کردی

یا : زا هد کشوری بدم  صاحب منبری بدم / کرد قضا دل مرا عاشق و کف زنان تو

 یا : باز فرو ریخت عشق از درو دیوار من / باز  ببرید بند اشتر کین دار من

 باز سرماه شد نوبت دیوانگی ست  / آه که سودی نکرد دانش بسیار من ...

 دانش بسیار در شعر اشاره  به دوران تدریس علوم دینی و احکام بود .

                        تو صیه های شمس به مولوی

 مولانا به مطالعه کتاب و به ادبیات عرب علاقه مند بود ،  آثار متنبی شاعر عرب را می خواند . اما شمس او را از این کار منع کرد و اجازه نداد هیچ یک از علائق  پیشین مولوی برای او باقی بماند . شمس از مولوی ، خانواده و مطالعه کتاب و شغل اجتماعی و تدریس علوم اسلامی و افتاء ( فتوا نویسی ) و نشست و بر خاست با شاگردان و دو ستان و حتی پاره ای از احکام دینی و قیود مذهبی را جدا کرد و او را بصورت یک انسان برهنه رها نمود . زندگی تازه یی که یک واعظ منبر و یک زاهد کشور را به یک درویش شاعر ، و یک عاشق شیدا تبدیل کرد . به هر حال اگر شمس نبود ، مولوی در همان ملایی باقی می ماند و دیگر این همه محبوبیت نداشت . در دیوان کبیر غزلی آمده که به ظن قوی ما حصل گفت و گوی شمس و مولوی  ست :

 مرده بدم زنده شدم گریه بدم خنده شدم / دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم

 مولوی در ابیات بعدی شرح و گفت و گوی خود را با شمس به دست می دهد و نشان می دهد که شمس چگونه عقاب روح اورا از بند تعلقات رها کرد :

 گفت که سر مست نه ای رو که از این دست نه ای / رفتم و سر مست شدم وز طرب آکنده شدم

 گفت که دیوانه نه ای لایق این خانه نه ای / رفتم و دیوانه شدم ، سلسله بند نده شدم

 گفت که تو شمع شدی قبله ی این جمع شدی / جمع نیم شمع نیم دود پراکنده شدم

 مولوی می گوید من دست از تعلقات کشیدم و دیوانه شدم . شمس گفت که تو خیلی محبوبیت داری شمع شدی ، قبله ی این جمع شدی ، مردم به تو توجه دارند و این پیشوایی و شیخ مآ بی وواعظی هم در خور تو و مناسب تو نیست . این را هم باید رها کنی .

 گفت که شیخی و سری ، پیشرو راهبری / شیخ نیم پیش نیم امر تورا بنده شدم ...

                               سخنان شمس تبریزی

1-عرصه ی معنی فراخ است ! از سخن ، پیش تر آ! تا فراخی بینی و عرصه بینی . 2- هر اعتقاد که تورا گرم  کرد آنرا نگه دار! و هر اعتقاد که تورا سرد کرد از آن دور باش . 3- پیش ما ، یکبار مسلمان نتوان شدن ! مسلمان می شود ، و کافر ، می شود و باز مسلمان می شود ! و هر باری از هوی ( خواست های پست نفسانی ) چیزی بیرون می آید تا  آنوقت که " کامل " شود ! 4- اکنون همه عمر آن مدرس ( مفتی و ملا و شیخ ) در این مانده است که :- آن حوض چهار در چهار پلید شدند یا نه ؟! 5 – رساله های قشیری و قریشی و...غیر آن ، بی مزه اند ، بی ذوق اند ! ذوق آنرا و معنی آن  ( قر آن ) را در نمی یابند . ( به نقل  از خط سوم ، دکتر صاحب الزمانی )

                                مثنوی و دیوان کبیر یا غزلیات شمس

                               ( دو میوه از یک درخت )

  من نمی گویم که آن عالیجناب / هست پیغمبر، ولی دارد کتاب

 مثنوی معنوی مولوی / هست قرآنی به لفظ پهلوی

 هرکه خواند مثنوی را صبح و شام / آتش دوزخ بر او باشد  حرام

 سه بیت فوق منسوب به شیخ بهایی ست بعضی ها  به جامی نسبت داده اند ولی  آن ماری شیمل در شکوه شمس آن را از جامی نمی داند .

 و اما مثنوی یک کتاب انسان شناسی ست و مثنوی را صیقل الارواح نامیده اند ، و آن از شاهکار های عرفانی عالم است . این کتاب در شش دفتر منظوم شده و در 26 هزار بیت سروده شده است . دیگری کلیات شمس یا دیوان کبیر و یا غزلیات شمس است . که یکی از بر جسته ترین شعر عرفانی در قلمرو فرهنگ اسلامی و ادب پارسی به شمار می رود . که این کتاب به غلط به نام دیوان شمس تبریزی ( که اصلا شاعر نبود ) مشهور شده است . حدود 3230 غزل و نیز از جهت کثرت ابیات آن ( حدود 40000بیت) اهمیت بسزایی دارد . مرحوم فروزانفر مولوی شناس بزرگ 47 وزن در غزلها یافته اند و به اتکا ء آن مولانا را بزرگترین عروض دان و آهنگ ساز و آهنگ شناس جهان شناخته اند . ناگفته نماند از آثار  نثری مولانا فیه ما فیه مشهور است ، و آن کتابی ست به فارسی بسیار لطیف که  حاوی مجالس وعظ او می باشد و بیشتر آنها به صورت پاسخ به سو الات است که از او شده است . مولانا معتقد است  که سخن را چون بسیار آرایش می کنند مقصود فراموش می شود و بعد مثالی  در فیه مافیه ( ص) می زند :

 بقالی زنی را دوست می داشت با  کنیزک خاتون پیغامها کرد که من چنینم و چنانم و عاشقم و می سوزم و آرام ندارم و... کنیزک بخدمت خاتون آمد گفت  بقال سلام می رساند و می گوید که بیا ترا چنین کنم و چنان کنم گفت با این سردی گفت او دراز گفت اما مقصود این بود اصل مقصود است باقی درد سر ست .

                                        مولوی گه گاه رباب می نواخت

 رباب  به ضم را آلتی موسیقی که در قدیم آنرا با ناخن یا زخمه و سپس با آرشه می نواختند و آن طنبور مانندی بود و دسته ای داشت . دکتر زرین کوب در پله پله تا ملاقات خدا ( ص 170 ) می نویسد :" جاذبه شور و سماع  تمام وجود مولانا را تسخیر کرده بود . در خلوتخانه گه گاه رباب می نواخت ، حتی به ذوق خود در سا خت رباب هم  پاره یی تصرفها کرد . به نی و رباب همچون رمزی از روح از خودی رهیده ، از روح مشتاق و مهجور می نگریست . حساسیت او نسبت به موسیقی تا حدی بود که به سماع بانگ آسیاب ( یا از چکش زرگران  و زر کوبان) به وجد  می آمد . حتی یک روز در عبور از بازار بانگ ترکی روستایی که پوست روباه می فروخت و برای جلب نظر خریدار صدای  " دلکو ، دلکو ! " سر می داد ، اورا به یاد دل و احوال عشق انداخت ، به آهنگ " دل کو ، دل کو  ؟" ترانه یی ساخت و در میان بازار با تعدادی یاران که با وی همراه بودند به وجد و رقص و سماع  پر شور در آمد "

 هیچ می دانی چه می گوید رباب / ز اشک چشم  و از جگر های کباب

 مولوی گاهی از مطرب نوایی نرم طلب می  کند نوایی که مردگان آن را می شنوند و به شنیدن آن به رقص و چرخ بر می خیزند :

 مطربا نرمک بزن تا روح باز آید به تن / چون زنی بر نام شمس الدین تبریزی بزن

 مطربا بهر خدا تو غیر شمس الدین مگو / بر تن چون جان او بنواز تن تن تن تتن

 شمس  دین و شمس دین و شمس دین می گوی و بس / تا ببینی مردگان رقصان شده اندر کفن

 لاله ها دستک زنان و  یاسمن رقصان شده / سوسنک مستک شده گوید که باشد یاسمن

                          ماجرای  کیمیا و شمس و علاء الدین

پس از بازگشت شمس از حلب ( سوریه ). مولانا اتاقی در خانه ی خودش به او داده و دختری از منسوبین خودش را به نام کیمیا- به عقد او در آورد . ( شمس شصت سال دارد ) تا با هم توی آن اتاق زندگی کنند . و شاید به این ترتیب خواسته باشد که پیر گریز پا را پا بند کند . پسر جوانتر مولانا  علا الدین محمد وقت و بی وقت ، به بهانه ی دیدار با پدرش از جلوی اتاق آنها رد می شود و شاید سرکی هم توی اتاق بکشد و آرامش و خلوت آنها را به هم می زند . شمس از این بابت به شدت دلخور است و به او تذکر می دهد که این حرکت را دیگر تکرار نکند . ولی مزاحمت های علا الدین همچنان ادامه می یابد و شاید هم میان علا الدین و کیمیا سر و سری بوده و دلیل در رفتن  های کیمیا و طلاق دادنش همین باشد . اما پسر دیگر مولا نا بهاء الدین یا سلطان ولد با شمس خوب تا کرد . ولی علا الدین با شمس خوب تا نکرد و به قول شمس " متلون " بود  و لحظه ای  این چنین بود و لحظه ای آن چنان . گویند  مولانا نزد شمس در آمد و او را دید که شمس با کیمیا در سخن است و دست بازی و ( عشقبازی ) می کنند و کیمیا با همان جامه ها پوشیده بود نشسته است . مولا نا بیرون آمد و در مدرسه طوافی می کرد تا ایشان در ذوق و ملاعبه و عشقبازی خود مشغول باشند  . ( بنگرید به مقالات شمس ، صادقی ، ص22 و مناقب العارفین ، افلاکی ، ص 638 )

                                مرگ یا غیبت بی باز گشت شمس

 گویند شاگردان مولانا او را آزردند. او از قونیه به دمشق و یمن رفت . علاء الدین محمد پسر مولوی از شمس بسیار دلخور بود . نوشته اند که علا الدین در مرگ شمس دست داشت و  در روایت جامی شاعر و عارف ، دست علا الدین هم به خون شمس آلوده است . هفت تن دست یکی کرده بودند و در کمین ایستاده و کاردی راندی و شمس را کشتند . به همین لحاظ مولوی در مراسم تدفین پسر شرکت نکرد . اما در اواخر عمر او را بخشود و بر سر گور ش فاتحه خواند . مولا نا نمی خواست مرگ شمس را باور کند . دو سال به دنبال او بود و خود دو بار به جست و جوی شمس به دمشق رفت . برخی برای او به دروغ خبر از شمس می آوردند و او  شادی می کرد و انعامی می داد . به مولانا گفتند او که دروغ خبر آورد ، هر گز ندیده است . حضرت مولانا فرمود : که برای خبر دروغ او جامه ای دادم ، چه اگر خبرش راست بود به جای جامه جان می دادم و خود را فدای او می کردم .

                         بروید ای حریفان

 مولوی با دختر لا لای سمر قندی با نام گوهر خاتون ازدواج می کند و دو پسر با نام های سلطان ولد و علا الدین محمد داشت . همسر دوم مولانا کرا خاتون قونوی نام داشت . مولانا از او نیز دو فرزند داشت : یکی مظفر الدین امیر عالم و دیگری ملکه خاتون  که دختری عارف و مهربان و محبوب بوده است .

 اکثر فضلای معاصر نوشته اند که هنگامی که مولوی پسر خود سلطان ولد را به جست و جوی شمس تبریز ی به دمشق و یمن فرستاد این غزل را سرود :

 بروید ای حریفان ، بکشید یار ما را / به من آورید آخر صنم گریز پا را

 به ترانه های شیرین به بهانه های  زرین / بکشید سوی خانه مه  خوب خوش لقا را

 و گر او به وعده گوید  که دمی  دگر بیایم / همه وعده مکر باشد بفریبد او شما را

 به مبارکی و شادی چو نگار من در آید / بنشین نظاره می کن تو عجایب خدا را

 چو جما ل او بتابد ، چه بود جمال خوبان / که رخ چو آفتابش بکشد چراغهارا...

                           این دو نفر صلاح الدین زر کوب و حسام الدین چلبی

 مولوی بعد از شمس تبریزی به این دو نفر دل بست . صلاح الدین زرکوب ( متوفی در 657) اهل قونیه ( ترکیه ) بود .  مردی عامی و بی سواد اما روشندل بود . در مناقب العارفین افلاکی آمده است که چون او قفل را " قلف " و مبتلا  را " مفتلا " تلفظ می کرد . مولوی هم جهت رعایت احترام او چنان تلفظ می کرد . دختر او فاطمه خاتون را مولوی تربیت کرد و درس داد و او را به عقد پسر خود سلطان ولد در آورد . و اما بعد از مرگ صلاح الدین ، مولانا نور خورشید را در پیشانی حسام الدین چلبی ( متوفی در 683) دیده و به دل بست و تا پایان عمر خود نزدیک به ده سال با او قرین بود . حسام همان  کسی است که مو لا نا را به سرودن مثنوی وا داشت . مو لا نا می گفت و او می نوشت . بنا بر این او کاتب مثنوی ست . مولوی در مقدمه و متن دفتر های مثنوی در مدیح او داد معنی داده است و حتی مثنوی را " حسامی نامه " خوانده است .

                        ز خاک من اگر گندم بر آید

 در نظر مولوی مرگ عروسی ست ، زیرا انسان به وصال خدا نایل می شود . از این رو به مجلس عزا داری و تجلیل مرده با دف و ساز و آواز عرس (= عروسی ) گفته می شد . دیگر شیون و زاری و سوم و هفتم و سوگواری و سیاهپوشی نبود . چون  شادمانه و عاشقانه به سوی خدا می رفتند . ( در هند هم به مجلس تجلیل بزرگان اطلاق می شود و در آن آواز خوانان سرود خوانی می کنند و در پاوه به هنگام مرگ و جان کندن ، نی نوازان نی می نوازند ) در مناقب العارفین افلاکی آمده است که صلاح الدین زرکوب را بنا بر وصیت او با ساز و آواز و رقص دفن کردند و خود مولا نا در آن  مراسم شرکت داشت . بنابر این مولانا از دیگران و مریدان خود می خواهد که اگر بر  گور من می آیید زیارت پس با دف ( دایره زنگی ) بیایید :

 زخاک من اگر گندم بر آید / از آن گر نان پزی مستی فزاید

 خمیر و نا نبا ( نانوا ) دیوانه گردد / تنورش بیت مستانه سراید

  اگر بر گور من آیی زیارت / ترا خر پشته ام رقصان نماید

 میا بی دف به گور من برادر / که در بزم خدا غمگین نشاید .

 

                             بیشتر اهل بهشت ابلها ن اند ( ساده لوح اند )

 اشاره است به حدیث معروف " اکثر اهل الجنه البله "= بیشتر اهل بهشت ابلهان اند " که غزالی  در کتاب احیاء العلوم و ابن اثیر در نهایه و فخر رازی در تفسیر کبیر و سیوطی در جامع صغیر و بسیاری دیگر آن را از پیامبر اسلام یاد کرده اند و به ویژه مولوی :

 " اکثر اهل الجنه البله "  ای پسر / بهر این گفته است سلطان البشر (= پیامبر اسلام )

یا : بیشتر اصحاب جنت ابله اند / تا ز شر فیلسوفی می رهند ...

 

                                     شراب حلال است یا حرام ؟

 احمد افلاکی در مناقب العارفین ( ص  640 ) می نویسد :" روزی فقیهان و رو حانیون حساد از سر انکار و عناد از حضرت مولانا سوال کردند که شراب حلال است یا حرام ؟ و غرض ایشان عرض پاک شمس الدین بود . به کنایت جواب فرمود : تا که خورد ، چه اگر مشکی ( کوزه ای ) شراب را در دریا ریزند متغیر نشود و او را مکدر نگرداند و از آن آب وضو ساختن و خوردن جایز باشد ، اما حوضک کوچک را قطره ای شراب بی گمان که نجس کند . " گفتنی ست که حافظ ،  سنایی ، ناصر خسر و ، بوعلی سینا  و شمس تبریزی و ... بسیاری  دیگر گاهی شراب میل می فرمودند .  اصولا شراب در بیشتر ادیان جهان از جمله یهودیت و مسیحیت و دین زردشت حلال است ( به جز اسلام ) در بهاییت هم مقدار کم تو صیه شده( راجع به شرابخوارگی شمس تبریزی بنگرید به مقالات شمس ، صادقی ، ص 21 و گزیده  غزلیات شمس ، شمیسا ، ص 17 )

                                          از قیل و قال تا ذوق و حال

 در باره ی ملاقات مولا نا و شمس در قونیه داستان های مختلفی نوشته اند . یکی از این روایت ها که  جامی در کتاب نفحات الانس خود نقل می کند ، از این قرار است : شمس به مدرسه ی مولا نا وارد می شود و می بیند که مو لانا توی حیاط ، کنار حوض نشسته است و پهلوی دستش یک دسته کتاب روی هم تلنبار شده . شمس از مولانا می پرسد " اینها چیست ؟" مولانا می گوید " تو به اینها چه کار داری ؟ اینها قیل و قال است " شمس کتابهارا هل می دهد توی آب . مولانا فریاد می زند " این چه کار بود که کردی ؟" شمس که می بیند مولانا خیلی نا راحت شده ، کتاب ها را یکی یکی از توی آب می کشد بیرون / هیچ کدام عیبی نکرده و حتی تر نشد . مولا نا تعجب می کند  می گوید " چه طور ؟" شمس جواب می دهد " تو به این کار ها چه کار داری ؟ به این می گویند ذوق و حال . " بعد ، مو لا نا دست اورا می گیرد و می برد به حجره ی خودش و سه ماه آنجا می مانند و در به روی خود می بندند و بقیه ی قضایا "( مقالات شمس ، همان ص 16 )

                                             من با هفتاد و سه مذهب یکی ام

 در مجلس درس مولوی ، از هر دستی مردم راه داشتند . حتی یک ترسا (= نصاری = مسیحی ) مست می توانست در سماع ( ورقص و آواز ) او حاضر شود و شور و عربده کند . " کسی که با صوفیه دشمنی داشت بر سر جمع با مولوی گفت : از مولانا نقل می کنند که جایی گفته است " من با هفتاد و سه مذهب یکی ام ، آیا  این سخن مولانا گفته است ؟" مولوی گفت آری گفته ام . آن مرد زبان طعن بگشاد و مولانا را دشنام داد . مولانا بخندید و گفت : با این که تو می گویی یکی ام "( به نقل از کاروان حله ، زرین کوب ، ص 222) باری یک رنگی و صلح جویی و تسامح و مدارا ی او تا بدین حد بود و با رند و زاهد و گبر و ترسا می زیست .

                                     محمد (ص) بر تر بود یا بایزید بسطام ؟

 احمد افلاکی در مناقب العارفین نقل کرده است ، مولانا روزی داشت رو به روی کاروان سرای شکر ریزان می گذشت . شمس نشسته بود روی سکوی دم در . همین که مولانا را دید ، از جا بر خاست و از او پرسید : - صراف عالم معنی ، محمد ( ص) بر تر بود یا بایزید بسطام ؟ ( بایزید از عرفای سکری مذهب قرن سوم بود و در عالم مستی بسیار شطحیات دارد ) مولانا با لحنی اکنده از خشم و پر خاش جواب داد : محمد ( ص ) سر حلقه انبیاست ، بایزید را با او چه نسبت ؟ اما شمس با این جواب خرسند نشده بود بانگ بر داشت :- پس چرا  آن ( محمد ) یک سبحانک ما عرفناک (= تو پاک و منزه ای و ما تورا نشناختیم = یا ما عرفناک حق معرفتک ) و این ( بایزید ) سبحانی ما اعظم شانی و " انا سلطان السلاطین " بر زبان راند ؟ مولوی پاسخ داد : بایزید تنگ حوصله بود  به یک جرعه عربده کرد . محمد دریا نوش بود به یک جام عقل و سکون خود را از دست نداد .( اگر چه شمس باز قانع نشد ) اما سوال و جوابی جالب بود که  بین آنها مبادله شد از همین لحظه بود که مولانا  و شمس رفتند توی حجره و خلوت کردند و  بعد مو لا نا مسند تدریس و تعلیم را رها کرد و مریدان را به حال خود گذاشت ، تا کار به حسادت و بد گویی و بد خواهی مریدان نسبت به سوال جسارت آمیز شمس کشید و باقی قضایا . ( پله پله تا ملا قات خدا ، همان ، ص106 )

                                           قمار عاشقانه

  شمس تبریزی به مولوی پیشنهاد یک قمار کرد . قماری که در آن هیچ امیدی به پیروزی و برد وجود نداشت .  یعنی در این قمار امید بردن در آن نیست فقط باید ببازی . آبرو و مکتب و حشمت ووعظ و منبر و... مولوی هم اجابت کرد و خود را به عشق سپرد و پا در قماری عاشقانه نهاد و سر خوش از باختن و فارغ از بردن ، باری مولانا از این قمار عاشقانه فو ق العاده شاد مان بود و در این باره سخنی بسیار شنیدنی و به   خاطر ماندنی به جا گذاشت :

 خنک آن قمار بازی که بباخت آنچه بودش / بنماند هیچش الا هوس قمار دیگر  ( دیوان کبیر ، بیت 1085) با این همه ، این قمار باز نه تنها آرزوی بردن ندارد بلکه آرزویش این است که یک بار دیگر قمار کند . ( قمار عاشقانه ، دکتر عبدالکریم سروش ، ص 23 )

( گفتنی ست که دکتر سروش فیلسوف و  متفکر و از عاشقان مولانا و شمس ، کتاب هایی در زمینه مولوی و شمس نو شته اند  از جمله قمار عاشقانه و مثنوی معنوی در دوجلد بر اساس نسخه قونیه به تصحیح و پیشگفتار عبدالکریم سروش و هم چنین در کتابی با نام قصه ی ارباب معرفت از مولانا و حافظ و غزالی و... بخصوص از عشق و انس خود به مولوی داد سخن داده است )

                                      غروب خورشید

 مو لانا مردی لاغر و زرد چهره بود ، اما چشمان نافذی داشت . مولانا در سال 672 در 68 سالگی در گذشت . در بستر مرگ به مریدان که زا ری می کردند ، گفت : " شما این سو ایستاده اید و می کشید و شمس از آن سو می کشد و نا چار رفتنی ست " جنازه مولانا را با ساز و آواز به طرف تربت

پدرش ( بهاء الدین ولد یا سلطان العلما ) قو نیه بردند و حمل تا بوت به علت ازدحام از صبح تا غروب به طول کشید . از همه مذاهب و طبقات در مراسم شرکت داشتند و اما راجع به غزل تنها مرا رها کن ... گویند  ، حضرت سلطان ولد یا بها ء الدین فرزند مولانا از خدمت بی حد و  رقت بسیار  و بی خوابی به خاطر بیماری پدر بسیار ضعیف شده بود ، دایم نوحه ها می نمود و اصلا نمی خوابید . همان شب مولوی فرمود که بهاء الدین ، من خوشم برو سری بنه و قدری بیاسا . چون پسر روانه شد این غزل را فرمود و حسام الدین می نوشت و اشکهای خونین می ریخت :

 رو سر بنه به بالین ، تنها مرا رها کن / ترک من خراب شبگرد مبتلا کن

 ماییم و موج سودا ، شب تا به روز تنها / خواهی بیا ببخشا ، خواهی برو جفا کن

 از من گریز تا تو هم در بلا نیفتی / بگزین ره سلامت ، ترک ره بلا کن

 دردی  ست ، غیر مردن آن را دوا نباشد / پس من چگونه گویم کین درد را دوا کن

 در خواب دوش پیری در کوی عشق دیدم / با دست اشارتم کرد که عزم سوی ما کن

  تحریر – مهر 94 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 

                                     چرا شعر امروز با خواننده رابطه بر قرار نمی کند ؟

                                                   ( بحران شعر و مخاطب )

 شعر نوی فارسی یا شعر آزاد  نیمایی  توسط علی اسفندیاری معروف به نیما یوشیج ( متولد 1315،یوش نور مازندران ) پایه گذاری شد . نیما شاعری  مردمی ، با شعری انسان باوری  ( اومانیسم مدرن ) و اجتماعی و حتی سیاسی  ست . چرا که به نظر نیما ادبیاتی که با سیاست مربوط نبوده در هیچ زمان  وجود نداشته و دروغ است و..در جایی بیان می کند که شعر نشانه ی یک زندگی عالی و خیلی بشری ست ، ولی در نظر داشته باشیم که وزن و قافیه نماینده این فضیلت نیست .  بدین سان که بسیاری از شاعران مانند : نادرنادر پور ، هوشنگ ابتهاج ،فریدون توللی ، احمد شاملو ، نصرت رحمانی ، اسماعیل شاهرودی ، فروغ فرخزاد ، سهراب سپهری ، مهدی اخوان ثالث ، منوچهر شیبانی ، فرخ تمیمی ، سیاوش کسرایی و... خیلی های دیگر از نیما  الهام گرفته اند . نیما در ادبیات معاصر ایران پدیده ای بود که به گفته ی خود او چوب در لانه ی مورچگان کرد و جماعت بی آزاری را که راحت و آسوده و بی مدعی در گوشه امن خود آرمیده و " ستاره می شمردند " سراسیمه کرد . نیما که  خوب می دانست بابت شعر نو چه تاوان سنگینی باید بپردازد ، با اینکه همیشه می گفت : من مخالف زیاد دارم – می دانم . اما جلال آل احمد یکی از سه وصی ی نیما ( معین و جنتی ) با مقاله ای با نام " پیر مرد چشم ما بود " در نشریه ای در تهران منتشر  کرد که نیما را بیشتر شناساند . با این همه شعر  های شاگرد ان نیما  گاه سیاسی – اجتماعی و گاه رمانتیک و گا هی هم اروتیک بودند. فروغ در اسیر و دیوار متمایل به شعر های اروتیک نصرت رحمانی بود. در تولدی دیگر با عنوان پر معنایش ، بیانگر تغییر دیدگاه  شاعر است . شاهرودی، کسرایی و اخوان و ابتهاج شاعران سیاسی – اجتماعی هستند و احمد شاملو  عمیقا یک شاعر سیاسی – اجتماعی ست.  و تمام این شاعران حتی سهراب سپهری  ، فروغ فرخزاد و فریدون مشیری  و...خوانندگان و دوستداران کثیری دارند. بنابر این به نظرم شکوفان ترین دوران شعر معاصر ایران همین دوران نیما و دهه ی چهل و پنجاه بود. اما بعد از نیما با چندین جریان شعری مواجه هستیم که  شعر تقریبا بی خاصیت شده و نتوانسته اند با خوا ننده رابطه بر قرار کند . در این جا به اختصار به برخی از این جریان ها  اشاره می کنم :

جریان اول  موج نو :  نه در ذیل شعر نیمایی جای می گیرند و نه در ذیل شعر منثور شاملویی .  موج نو با نفرت از  شعر های سیاسی و اجتماعی و رمانتیک متولد شد . اول توسط اسماعیل نوری علا تبلیغ شد و رویایی هم یک زمانی ( قبل از حجم ) از مدافعین سر سخت موج نو بود . شاعران موج نو  ، هم چون  بیژن الهی ، بهرام اردبیلی ، هوشنگ چالنگی ، احمد محیط و  فرامرز سلیمانی و... معروفترین شاعر موج نو احمد رضا احمدی ست . عناصر شعر او بسیار گنگ است . البته هیج گیروداری  هم با وزن و قافیه ندارد. البته هوشنگ ابتهاج در کتاب پیر پر نیان اندیش خود معتقد است که ساواک این جریان پرت و پلا را ترویج کرد .

جریان دوم  حجم یا پست مدرن : شعر های  افراطی و معنا گریز و بی مخاطب  . نفرت از هرچه شعر و شاعر . پست مدرن یا بعضی ها آن را فرامدرن می گویند . پست مدرن با تاکید افراطی و رادیکالی و بی توجه به زبان و پاشیدگی معنا و لفظ در دستور زبان و بی اعتنا به تاریخ ، انسان و عقل در مدیریت مخا لف بر نامه ریزی سنجیده و در سیاست هم مخالف دمو کراسی و جناح راست و چپ نمی شناسد و طرفدار نوعی انار شیست است . پست مدرن در شعر سعی در نادیده انگاشتن محتوای شعر دارد و نیز بریده بریده کردن کلمات مثلا رضا براهنی از پست مدرن ها سعی می کند که " نون " را از کلمات همین و همان قطع کند :" عاشقتر از همی ... مثل همین تو که در یک هما ... شرا " یا : شعر ذیل از رویایی که به قول احمد شاملو ریشخند خود و انسان و شعر :" وراه گور می شود / و آن که می رود / خزنده ی تعقیب را انگور می شود " ید الله رویایی از بانیان پست مدرن یا حجم است . مجموعه شعر  " دریایی " که به قول رضا براهنی متن صد در صدر متعلق به سن ژون پرس شاعر فرانسوی ست . رویای شاعر همگان نبوده و نیست. اندک شماری طرفدار دارد  . مثل بیژن الهی .

جریان سوم شعر چریکی : شعر های چریکی روحیه ی مبارزه و قیام مسلحانه را در جامعه تقویت می کرد و درونمایه ی اشعار سیاسی و اجتماعی بود. شاعران چریکی با این گونه شعر ها علیه رژیم گذشته مبارزه می کردند . سعید سلطان پور ( متولد سبزوار ، 1319 ) ، خسرو گلسرخی ( متولد رشت ، 1312 ) و علی میر فطروس ( متولد لنگرود ، 1317 ) شاعران چریکی بودند. اینک قطعه ای از شعر چریکی خسرو گلسرخی را با هم مرور می کنیم : باید تیر دیگری برداشت / با ید با گلوله در آمد /  اینک ، اینک قطره/ قطره قطره  جار ی ست / بر بام های نا شناس / در معابر بی نام / این خون متلاشی و جوان رفقاست . (آواز های پیکار )

جریان چهارم شعر منثور : قبل از احمد شاملو ، شاعرانی چون هوشنگ ایرانی ، فریدون گیلانی ،  پرویز داریوش ، محمد مقدم و تندر کیا و... شعری نثر گونه و بی وزن می نوشتند . بعدا احمد شاملو که از نیما فاصله گرفت ، پدر شعر منثور شد. شاعرانی نظیر ابتهاج ، کسرایی ، سپهری ، فروغ ، نصرت رحمانی و... شعر منثور یا  سپید می سرودند .   شعر منثور مثل موج نو و دهها نوع شعر امروزی به عنوان نثر روزنامه ای فاقد وزن عروضی ست . گفتنی ست که احمد شاملو وزن را باعث انحراف ذهن شاعر و انحراف جریان خود به خود شعر یعنی زایش طبیعی آن می داند . یک نمونه شعر سفید بی وزن و قافیه از بیژن جلالی :

 دوست داشتن / حق من است / و کسی / این حق را از من  باز / نخواهد گرف ( شعر سکوت )

جریان پنجم شعر انقلاب اسلامی  : شعر انقلاب اسلامی یا شاعران مسلمان و شیعی مذهب(جعفری وولایی) که در قالب های نو و سنتی و نو یعنی- با شعر  منثور و  شعر بی وزن ( سپید) که بیشتر حالت شعار داشت و سنتی در چارچوب تغزل و رباعی و مثنوی به نفع  اسلام و جمهوری اسلامی   کار کردند که البته  درونمایه ی اشعارشان حماسی ، جنگی، ولایی و عاشورایی ست. امثال علیرضا قزوه ، محمد رضا عبدالملکیان، بهمن صالحی  ، سلمان هراتی ، یوسفعلی میر شکاک ، قیصر امین پور ، سهیل محمودی ، سپیده کاشانی ، حسن حسینی ، مهر داد اوستا ، عبدالجبار کا کایی ، حمید سبزواری ، علی معلم ، طاهره صفار زاده ، موسوی گرما رودی و چندین تن دیگر.  ( بنگرید به گزاره هایی در ادبیات معاصر ایران شعر ، دکتر علی تسلیمی ) گفتنی  ست که اوج کار این شاعران  در دهه ی شصت در جنگ ایران با عراق بود. با شعر شان سعی می کردند مردم را به خدا و مذهب ( شیعی ) و انقلاب نزدیک کنند .  مثلا طاهره  صفار زاده در کتاب بیعت بابیداری در شعر بیداران ( ص 28) می گوید :" از راه خاک آمده ای / از راه خون / از ابتدای روز جدال / از ابتدای جاده ی تابوت / این جا بهشت است / بهشت زهرا / بهشت فردا..." امروز  زمان  این گونه شعر ها گذشته است که ای بسا امروزه دیگر این شاعران از راه باز مانده اند و حرفی برای گفتن ندارند .

جریان ششم شعر امروز : سی و چند گونه شعری که امروز در شبکه های مجازی و  تعدادی در نشریات ادبی تحت عنوان شعر مدرن و پیشگام و به اصطلاح خودشان آوانگارد چاپ و منتشر می شوند . بعضی ها اصلا  ارزشهای هنر ی ندارند و تعد ادی هم فقط بازی با کلمات   است . غالبا از رویداد های  سیاسی و اجتماعی بی خبرند . بعضی ها منتظر نقد دوستانه و سفارشی هستند و  اکثرا با شعر  آزاد نیمایی مخالف اند . به هر حال، شعر امروز به قول بابا چاهی بی خاصیت شده ، کوفریاد اعتراض ؟ کو تو اگر بنشینی / من اگر بنشینم ؟ کو شمشیری در شعر که سر نابکاران داخلی و امپریالیسم جهانی را از تن شان جدا کند ؟ شعر معمولا هشدار می دهد . اما کدام  نوع از شعر هشدار می دهد ؟ چاره ای جز این نیست که بپذیریم شعر امروز محکوم به در جا زدن است . اینجا مجال بحث  نیست اما از این تعداد شعر های امروز ی چند تایی را تنها نام می برم : از شعر های بازی های کلامی مثل اتو گراف یا شعر دیجیتال یا شعر خواندیدنی که در برخی نشریات ادبی می بینیم ، حرکت ، کانکریت ( دیداری ) ، هایکو (  هایکویی و شعرک ) ، گفتار ، سینمایی ، چند لحظه ای ، شعر ناب ( موج ناب ) ، چند صدایی ، پی در پی و مسلسل ، مجسمه یا پلاستیک ، پریسکه  ( تازگی ها در ماهواره ها اظهار وجود کرده اند  )، شعر چند شماره ای ، سفید نویس ، شعر مفهوم گرا ، شعر موضوع گرا ، شعر ساختاری ، شعر آسان و.. اما در میان شان شعر های خوب هم پیدا می شود که البته شعر زیبای اکبر اکسیر با نام شعر فرانو شاعری با طنز جدید در شعر معاصر مقال  و مجال دیگر می طلبد

 جریان هفتم شاعران صله بگیر : کار مداحی  و خوش آمد گویی های فصلی و مصلحتی شاعران دست پرورده در در بارهایی چون : غزنوی و سلجوقی و  خوارزمشاهی  و صفوی ،  قاجار و ... که با مبالغات و اغراق گوییهای نفرت زا و مهوع همراه است و این گونه شاعران مدیحه سرا و چاپلوس که به قول پیامبر اسلام باید به چهره ی ستایشگران و مداحان خاک پاشید . هم در زمان پهلوی و هم در روزگار ما به وفور یافت می شوند . شاعر گاه مقام ممدوح و ممدوحان را از پیامبران و قدیسین بر تر می شمارد  تا صله و سکه ی بیشتری بگیرد و به آن افتخار هم می کند. گفتنی ست که همیشه در طول تاریخ شاعران منتقد و مردمی مطرود و متملقان جذب دربار ها می شدند . اگر این شاعران ( امثال قاآنی ، فرخی سیستانی ، عنصری ، منوچهری ، غضایری ، معزی ، انوری و... ) یا شاعرانی که امروزه در جشنواره ها با  ساختن انواع بهاریه ها در قالب انواع غزل و رباعی و مثنوی و به خاطر در یافت پاداش  مناسب از ممدوح خود را اگر در این جا  نام ببریم ، به قول معروف مثنوی  هفتاد من کاغذ شود . نگفته پیداست که صاحبان قدرت و سلطنت ، همیشه گروهی از شعرای مدیحه سرای متملق را در بعضی انجمن ها و مجالس ها به دور خویش جمع می کنند و به کمک آنان و با دادن انواع جایزه ها قدرت و ثروتی که به نا حق به دست آورده اند ، از طریق شعر شان به موجه نمودن قدرت خویش و کوبیدن مخالفان شان می پردازند .

تحریر – شهریور 94 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                              شاهد بازی چیست؟ و شاهد باز کیست؟

 

شاهد: زیبا ( به طور مطلق ) ، آراسته به ظاهر و یا به باطن .  خواجه عبد الله انصاری نیز شاهد را به همین معنی که موجود زیبا باشد به کار برده است : " شاهدی چون ماهی می رفت در راهی " شاهد ، در لغت ، به معنی بیننده و گواه است ، و در استعمال صوفیه ، به معنی مطلق خوب و خوبروی استعمال شده و در دوره ابو سعید ا بوالخیر ، عرفا " شاهد " را مترادف با خوب و زیبا به کار می برده اند : فلان چیز شاهد است . یا حافظ در   موارد  بسیار و از جمله دوبیت ذیل " شاهد " را به کار  می برد :

 شاهد عهد شباب آمده بودش به خواب / باز پیرانه سر عاشق و دیوانه شد

 یا : شاهدان گر دلبری زین سان  کنند / زاهدان را رخنه در ایمان کنند

                    عشق مرد به مرد ( همجنسگرایی )

 شاهد بازی دو جنبه دارد یکی جنبه ی یو نانی و فلسفی آن که سقراط و افلاطون در  رساله مهمانی (= ضیافت= سمپوزیم )  مطرح کرده اند و ارسطو در رساله اخلاق نیکو ماخوسی  آن را طرح کرده است. در ایران بو علی سینا  و سهروردی و نیز بین صوفیانی چون عراقی ، اوحد اادین کرمانی و احمد غزالی و... معمول بود و جنبه روحانی و نظر بازی و جمال پرستی داشت و دیگر جنبه ی جنسی و شهوانی آن که مرد با مرد مذموم است و ظاهر ا بعد از ورود عنصر ترکان سلجوقی  مرسوم شد .

 شاهد بازی در ادبیات فارسی نخستین کتابی ست که به چنین پژو هشی دست زده است .  مولف دکتر سیروس شمیسا ( متولد رشت ) محقق و پژو هشگر صاحب بیش از چهل اثر ، بر اساس شواهد گونا گونی که بیشتر از نظم و کمتر از نثر بر گزیده ، نظریه خود را به اثبات می رساند که :"... معشوق شعر فارسی غالبا و عمد تا مرد است نه زن "(چون زن در جامعه آن روز حضور نداشت بعدها مخصوصا دوره پهلوی به سبب رشد فرهنگ و حضور زن در حامعه شاهد بازی رخت بر بست ، تا آنکه نوع فرنگی آن که ازدواج دو مرد با هم باشد در اواخر دوره پهلوی دوم به ایران آمد ) این کتاب در سال 81 توسط انتشارات فردوسی تهران منتشر شد و در همان سال تو قیف و جمع آوری شد . هر چند بعد ها به صورت زیر زمینی تجدید چاپ شد . شمیسا می گوید :" اساسا ادبیات غنایی فارسی به یک اعتبار ادبیات همجنسگرایی است ... باید دانست که مسایلی چون زلف و خال و خد و قدو دامن و تیر نگاه و ساقیگری و امثال این ها  که امروزه به نظر می رسد در مورد زنان است در قدیم مر بوط به  مردان هم می شده است . " ( همان ، ص 10 )

 

                                          صوفیان امرد  ( پسر ) باز

 امرد به سکون میم و فتح راء یک کلمه ی عربی ست به معنی بیموی ،  جوان – پسر بدکار ، مفعول ، ساده ، بیریش ( فرهنگ معین ) به این ترتیب که صوفیان پسر های نو بالغ را کنار خود می کشاندند و از دیدن روی آن ها  حظ و لذت می بردند . این کار خود را شاهد بازی  یا نظر بازی نام گذاشتند که یعنی در روی زیبایی که خدا آفریده جلوه ای از او می بینیم . احمد غزالی ( صاحب کتاب سوانح عشاق برادر  محمد غزالی کسی که شیطان را سیدالموحدین می داند ) ، اوحد الدین کرمانی ، علی حریری و فخر  الدین عراقی و...  هم بر این عقیده بوده اند و داستانهای شاهد بازی و جمال پرستی ایشان در کتابهای صوفیان به قلم آمده است که نگارنده ی  این سطور سالها  تصوف و عرفان را در دانشگاههای کشور تدریس کرده است . این صوفیان به عنوان نمونه : احمد غزالی ، سنجر پسر ملکشاه را می بوسید . یا فخر الدین عراقی در بازار روبه روی نعلبند پسری نشسته نظاره می کند و حظ می برد  و...  این دسته از صوفیان معتقد بودند که" المجاز قنطره الحقیقه " یعنی : عشق مجازی پلی ست برای وصول به عشق حقیقی . چنانکه او حد الدین کر مانی می گوید :

 زان می نگرم بچشم  سر در صورت / زیرا که زمعنی ست اثر در صورت

 این عالم صورت است و ما در صوریم / معنی نتوان یا فت مگر در صورت

  ناگفته نماند که  برخی از عرفا و صوفیان با این کار مخالف بودند .   از جمله ،  ابن عربی ، مولوی ، روزبهان بقلی شیرازی ( نویسنده کتاب عبهر العاشقین )  امام محمد غزالی ، ابوالقاسم قشیری ، هجویری  ، شمس تبریزی و... البته  جامی ( شاهد باز معروف ) در  نفحات الانس خود در شرح اوحد الدین کرمانی ( امرد بازی دیگر ) نوشته  که :"  شمس تبریزی وقتی اوحد الدین کر مانی را  ملاقات کرد پرسید که در چه کاری ؟ گفت : ماه را در  طشت (= تشت ) آب می بینم . پس شمس گفت که اگر بر قفای ( پشت گردن ) دنبل  نداری چرا بر آسمانش نمی بینی  . و نیز جامی نوشته در بعضی تواریخ مذکور است که چون وی در سماع ( رقص و آواز ) گرم شدی پیراهن امردان ( جمع امرد ، پسر های نو بالغ ) چاک کردی و سینه به سینه ایشان باز نهادی .که البته       شمس تبریزی معتقد است که جمال را نزد زنان باید جست نه مردان . جمال ها در زیر چادر بسیار است که  راجع به شمس مطالبی در سطور آینده این نوشته به میان خواهد آمد .

                                     شاهد بازی در قرآن مجید اشاره شده است

                                         ( قوم لوط ،  نخستین لواط کنند گان )

 قر آن مجید حکایت قوم لوط را ذکر می کند . لوط پیامبر ، پسر هارون و برادر زاده حضرت ابراهیم بود . قوم لوط به لواط معروف بودند .  (  به  گفته ی خرمشاهی نویسنده کتاب قر آن شناخت  کلمه ی لواط از لوط گرفته شده است ) خداوند جبر ییل را با دوازده فرشته به صورت ناشناس بر ایشان فرستاد . مردم می خواستند با آن فرشتگان هم  لواط کنند  اما لوط مانع آنان شد . سر انجام شهر لوط به فرمان خداوند سنگسار شد و قوم لوط نابود شدند . ( قصص قر آن مجید از سور آبادی به نقل از شاهد بازی در ادبیات ، همان ص 26 )

                                               مساله لواط در اسلام

 لواط یعنی : ادخال آلت مردی در موضع ذکور ( مبسوط ، دکتر جعفری ) در کتابهای فقهی از لمعه ( محمد مکی = شهید اول )  تا شرح لمعه ( زین الدین عاملی= شهید ثانی ) بر می آید که لواط در شیعه مذموم است . اما در برخی از فرق اسلامی از جمله در مذهب مالک ابن انس ( مالکی ) وطی امرد ( پسر بچه ) جایز است . چنانکه ناصر خسرو ( مذهب = شیعی – اسماعیلیه ) می گوید :

 گر کنی  پیروی از مفتی چهارم مالک / او هم از بهر تو تجویز کند وطی غلام ( دیوان ناصر خسرو )

 وطی : ( یعنی گود ، نرم و آسان – چیز نرمی که بتوان روی آن غلط (= غلت ) زد .

                      کلمات فاخر به جای کلمات مستهجن 

 در کتاب قابوسنانه عنصر المعالی ( کتاب اخلاقی ) مکررا از عشقبازی  و شاهد بازی به غلامان و مجامعت با  آنان سخن رفته مخصوصا نزدیکی مرد به مرد ( خواجه با غلام ) چنانکه عنصر المعالی هنگام نصیحت فرزندش برای انتخاب کلمات فاخر و ادیبانه به جای کلمات مستهجن ، این داستان را می آورد که خواجه ای با غلام خود روی در روی خفته بود و خواجه را هوس آمد تا استیفا ء لذت کند . غلام را گفت : " کون  زین سوی کن " غلام در جواب گفت :" خواجه ، چه شدی اگر گفتی :" روی زآن سو کن " که هم مراد خود یابی و هم کلمات متین و عبا رات مر غوب به کار برده باشی :"( جامعه شناسی خود کامگی ، علی رضا قلی ، ص 121 )

                         سعدی شیرازی در خبیثات و مجالس الهزل

سعدی  در عین حال که معلم اخلاق است ولی در رکاکت  و بی عفتی در کلام ید طولایی دارد . یان ریپکا در تاریخ ادبیات خود ( ص 377 ) می نویسد :" باید خبیثات را در نظر گرفت که شامل مطالب خلاف ادب و نزاکتی ست در  زمینه ی همجنسگرایی ... " سعدی می گوید :

 گر بر سر بوق من نشینی . دروازه ی کازرون ببینی

 یا : هر که ... ن بیشتر بدادند ی / نام مرشد بر او نهادندی

یا : اینک ار قانعی به بوس و کنار / من غلام توام بیا و بیار ... 

   بعضی از لغات هزلیات و خبیثات سعدی  را در این جا نقل می کنم : کل یک چشم، بوق ، زهار ، سرین ، تیز ، معدن ، حمدان ، قواد ، قلتبان ، عاج ، گیسوی سیاه ، طر طوس و..( به نقل از کلیات سعدی نسخه ی قدیم )

 

 

                                      حافظ و فرخ و شاخ نبات

معشوق غزلیات حافظ مذکر است . معشوق شعر او گاهی ممدوح ( ابو اسحاق اینجو ، شاه شجاع ... ) و گاهی معبود آسمانی ( خدا ) و گاهی معشوق زمینی ست . دکتر زرین کوب در کوی رندان ( ص 26 ) در باره شاخ نبات و فرخ می نویسد :" شاخ نبات در شعر حافظ یک نام نیست ، کنایه ای ست از هر معشوق شیرین که وصل او می تواند کام عاشقی را شیرین بدارد ... فرخ . اما که می داند این فرخ چه  " جنس " محبوبی بوده است و در کدام دوره عمر وی می زیسته است " اما  دکتر شمیسا معتقد است که فرخ ( معشوق مذکر ) ظاهرا غلامی بوده است . ( شاهد بازی  در ادبیات ، ص 165 (

  حافظ هم  شا هد باز بوده  چرا که مکررا خود را در اشعارش رند و نظر باز خوانده است و در باره فرخ گوید :

 دل من در هوای روی فرخ / بود آشفته همچون موی فرخ

 اگر میل دل  هر کس  به جایی ست / بود میل دل من سوی فرخ ...

  حافظ در بیت زیر به ریش ( خط سبز معشوق مذکر ) اشاره می کند :

 هر که را با خط سبزت سر سودا باشد / پای از این دایره بیرون ننهد تا باشد

                         شوخی حافظ با همسر شاه شحاع

 به روایتی همسر شاه شجاع در مجالس و محافل انسی که شاه و حافظ در آن حضور داشتند شرکت می جست " و شعر حافظ را گوش می کرد. و حتی شو خیهای خیلی تند رد و بدل می شده است . لابد شنیده اید که یک وقت  زن شاه شجاع از حافظ پرسیده بود که شما گفته اید : دوش دیدم که  ملایک در میخانه زدند / گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند  . آیا این گل را شما دیده اید ؟ و اگر دید ید آیا کاه نیز با گل  در آمیخته بود " ( یعنی آیا آدمیزاد با کاهگل ساخته شده بود یا با گل خا لص ؟) حافظ گفت خیر ، کاه نداشت . زن اصرار کرد و پرسید ، آیا دلیلی هم هست که کاه نداشته است ؟ حافظ در برابر اصرار و شوخی پیاپی زن گفت : آری ، زیرا اگر کاه داشت بعضی جاها اصولا ترک بر  نمی داشت . "(  باستانی پاریزی ، نای هفت بند حافظ ، ص 508 )

 

                                           کتاب مجالس العشاق

 کتابی ست در باب شاهد بازی که برخی تالیف آن را به سلطان حسین بایقرا و برخی به کمال الدین حسین گازر گاهی نسبت می دهند . نویسنده  بسیاری از شاعران و صوفیان را شاهد باز معرفی کرده است. از جمله : ابن عربی  عاشق صدر الدین  قونوی بوده (  محی الدین عربی  اندلسی عارف بزرگ قرن ششم و هفتم هجری عاشق زنی با نام نظام هم بوده که اورا  الهام بخش غزلهای عاشقانه ترجما ن الاشواق خود می داند اما  در ضمن ذکر می کند که به خدا نظر داشته است و دعا می کند که خدا وند خواننده این اشعار از این که خاطرش به جایی رود حفظ کند ) ، سعدی اول بر جوانی قصاب عاشق شد و بعد در شیراز شنید که پسر خواجه همام تبریزی به غایت زیبا و صاحب جمال است و سعدی به عشق آن پسر خوبرو متوجه تبریز شد . سنایی شیفته ی پسر قصاب شدو... کتاب مجالس العشاق حتی روابط استاد و شاگردی و مراد و مریدی را هم از مقوله عشق  ورزی محسوب کرده است . مثلا مولوی عاشق جمال صلاح الدین زرکوب بوده و همینطور عراقی و سید علی همدانی و  کمال خجندی و جامی و... شاهد باز بوده اند .

                  

                                           مولوی و شمس

 بین مولوی و شمس یک نوع روابط استاد و شاگردی یا مراد و مریدی  وجود داشته که   هیچکدام  شان شاهد باز نبوده اند . شمس تبریزی برای مولانا جنبه ی اساطیری دارد . شمس هم خداوند است و صفات خدایی دارد و هم شمس تبریزی  است ( آفرین بر شمس ملا آفرین ) و هم صفات  انسانی دارد . چنانکه  مولوی گوید :

 اگر کفر است اگر اسلام بشنو / تو یا نور خدایی یا خدایی

 بعداز غیبت و یا مرگ شمس ، مولانا صلاح الدین زرکوب را به جای شمس بر گزید و دل بر او بست . صلاح الدین مردی عامی و بی سواد بود اما روشندل بود . قفل را " قلف " و مبتلا را " مفتلا " تلفظ می کرد .

                                     معشوق مذکر

 ابیات ذیل ، نمونه هایی ست از این  شاعران  که در آن معشوق مذکر است :

 چه شهر آشوبی ای دلبند خود رای / چه بزم آرایی ای گلبرگ خود رای ( سعدی )

 عاشق و رند و نظر بازم و می گویم فاش / تا بدانی که   به چندین هنر آراسته ام ( حافظ )

 رحم بر بلبل بی برگ و نوا نیست ترا / التفاتی به اسیران بلا نیست ترا ( وحشی بافقی )

 یازده سالی کودکی ، هست به کاخم اندرون / سست وفا و سخت دل ، خرد و قضیب و گرد ... ( قا آنی )

 

                          فقیه عاشق پیشه و کتاب الزهره

 ابن داود اصفهانی نویسنده و فقیه ، کتاب الزهره را برای خاطر دوست خود ابن جامع ( معشوق مذکر ) نوشته و تالیف آن را وقتی آغاز کرده که هر دو به یک مدرسه می رفتند ( به قول لویی  ماسینیون پیش از 16 سالگی ) اما عشق ا بن داود عشقی عذرایی و ممنوع بود . یعنی جنبه ی جنسی نداشت مثل عشق افلاطونی که  زیبایی جسمانی معشوق را نشانی از زیبایی حق می داند ، منتهی عشق  انسانی و پاک ابن داود هیچ ربطی به عشق الهی نداشت و می گفت هر عبادتی که بر دعوی دوست داشتن خدا رود ، سر انجام به انسان نمایی و تشبیه می  انجامد . (  راجع به کتاب الزهره بنگرید به کتاب حالات عشق مجنون ، دکتر جلال ستاری )

                کتاب رستم التواریخ محمد هاشم آصف یا رستم الحکما

 بهترین کتابی که روابط جنسی مرد با مرد را از زمان شاه سلطان حسین صفوی و همچنین دوره های افشار یه و زندیه تا اواسط دوره فتحعلی شاه قاجار نشان می دهد  و مصحح آن  محمد مشیری ست . از مطاوی کتاب رستم التواریخ به خوبی مستفاد می شود که اساسا عمل جنسی مرد برای اهل آن روز گار جذاب تر از عمل جنسی با زن بود . مثلا در باره یکی از فرزندان شاه سلطان  حسین به نام " طهماسب میرزا " می نویسد :" بسیار محجوب و با حیا بود و به مرتبه یی امردان ( پسر بچه های ) زیبارا دوست می داشت که یوسف شمایلی را بر هزاران زلیخا جمال لیلی مثال شیرین خصال ترجیح می داد ."

                                شاعران هزال

 هزال یعنی کسی که بسیار مزاح و شوخی کند . هزلیات جمع هزلیه است به معنی لطیفه ها و خوش طبعی ها و هزل همان مزاح و شوخ طبعی و بیهوده گفتن . به نظر می رسد که بخشی از ادبیات به نحو رکیکی با لغات مستهجن همجنس بازی در آمیخته است . گاهی این گونه شاعران  با فحشهای زننده و دشنامگویی های وقیحانه همدیگر را هجو می کردند . این شاعران عبارتند از : شفایی اصفهانی ، وحشی بافقی ، سوزنی سمر قندی ،  انوری ابیوردی ، قا آنی شیرازی ، میر نجات قمی ، فوقی یزدی ، روحی ولوالجی و... بعضی تمثیلهای  مثنوی  مولوی ، خبیثات و مجالس الهزل سعدی ، آثار   عبید زاکانی ، ایر ج میرزا و رستم التواریخ محمد هاشم آصف و... دکتر رزمجو در باره حکیم شفایی شاعر معاصر شاه عباس صفوی  می نویسد :" شاعرخود را با صفت " نر بودن " ستوده است :

 بی ... ن و ... ر ، اگر نبود شعر من رواست / زیرا که شعر من " نر " و من شاعر نرم (   شعر کهن فارسی ، جلد دوم ، ص 161 )

 

                                           تمثیلهای اروتیک ملای رومی

 اروس  به یونانی به معنی عشق جنسی ، در اسطوره های یونان خدای عشق بود . طبق روایتی دیگر ، خدای بسیار جوان تریست و پسر  آفرودیت( یا ونوس )الهه زیبایی به شمار می آید . اروتیک واژه ی انگلیسی ست و از کلمه اروس ، نام خدای عشق در یونان باستان می آید . اروتیک یا تن کامه سرایی که درونمایه اش راز و نیاز های عاشقانه ی بی پرده و کامجویانه می بااشد که فروغ فرخزاد و حسن هنرمندی بخصوص نصرت رحمانی تخصصی در ارایه چنان شعر هایی داشته اند که از حوصله ی این مقال خارج است. اما به قول جواد مجابی شاعر و نقاش ،" وقتی هزلیات حدیقه سنایی ، داستان دیوانگان عطار ، و طنز سیاه عبید زاکانی  و تمثیلهای اروتیک مولانا را می خوانیم ،  می بینیم که بخت با   آنها یار بوده است که به آزادی و آزادگی حرف هایی را مکتوب می  کرده اند که ما از نقل  آنها نیز در زمان خود عاجزیم که تکرار آن را خاص و عام نمی پسندند و از شدت شرم رویی متون و شعر های آن عزیزان را به نقطه چین و حذف مزین می کنیم . "( شناختنامه جواد مجابی )

  نگفته پیداست که مولانا نظر خوشی نسبت به شاهد بازی ندارد و آن را باعث گمراهی صوفیان و مشایخ می داند .ولی از به کار بردن کلمات مستهجن هم هیچ ابایی ندارد . به عنوان نمونه:

 خر همی گاید کنیزک را چنان / که بعقل  و رسم مردان با زنان

 یا : کیر دیدی همچو شهد و چون خبیص / آن کدو را چون ندیدی ای حریص ( محمد تقی جعفری ، تفسیر مثنوی ، جلد 11 ، ص 470 )

و همچنین  در مثنوی حکایاتی در باب لواط آمده که  مانند داستان آن کنیزک که با خر خاتون شهوت می راند جنبه تمثیل دارد ولی مولانا از آنها معانی ظریفی اراده کرده است :

 حکایت آن مخنث و پرسیدن لوطی ( لواطه گر و غلامباره ) از و در حالت لواطه کی این خنجر از بهر چیست گفت از برای آنکه هر کی با من بد اندیشد اشکمش بشکافم لوطی بر سر او آمد شد می کرد و می گفت الحمد لله که من بد نمی اندیشم با تو . بیت من بیت نیست اقلیمست / هزل من هزل نیست تعلیمست :

 کنده یی را لوطی در خانه برد / سر نگون افکندش و در وی فشرد

 بر میانش خنجری دید آن لعین /  پس بگفتش بر میانت چیست این

 گفت آنک با من ار یک بد منش / بد بیندیشد بدرم اشکمش

 گفت لوطی حمد لله را که من / بد نه اندیشیده ام با تو به فن ...

( کنده در اینجا به فتح " کاف " است یعنی امرد و مفعول و بعض فرهنگ نویسان " کنده " را بضم  " کاف " آورده بمعنی امرد قوی جثه و درشت اندام )( به نقل از مثنوی مولوی به تصحیح دکتر سروش دفتر پنجم ، ص823)

 گفتنی ست که مولوی در باره استفاده از هزل و مزاح به قصد تنبیه و تادیب و تهذیب اخلاق خلق گوید :

 هزل تعلیمست آن را جد شنو / تو مشو بر ظاهر هزلش گرو

 هر جدی هزلست پیش ها زلان / هزلها  جدست پیش عاقلان

 در  دفتر پنجم مثنوی در آغاز یکی از داستانهای هزل این بیت خواجه سنایی آمده که می گوید :

 بیت من بیت نیست اقلیم است / هزل من هزل نیست تعلیم است ( به نقل از مثنوی معنوی ، نیکلسن ، مجلد سوم ، ص 160 )

 

 

                                شاهد بازی در مقالات شمس تبریزی

 محمد بن ملک داد تبریزی معروف به شمس تبریزی هر چند شاهد بازی احمد غزالی را تو جیه می کند وشاهد بازی اوحد الدین کرمانی را منکر است ولی او مخالف عشق های مجازی نیست منتهی زیبایی زنان را بر مردان ترجیح می دهد و در مقالات اش اشاره  هایی به عشق بازی و شاهد بازی و به اصطلاح امرد بازی است . داستان زیر جنبه شوخی دارد :

 " اصلی است که هر که را دل تنگ بود کونش فراخ بود و هر که را دل فراخ بود کونش تنگ بود ... "( مقالات شمس ، چاپ دکتر موحد ، ص 333 )  باید بگویم که شمس تبریزی هم

  در به کار بردن کلمات مستهجن چیزی شبیه مولانا ست . شمس می گوید :" گفتا دی از شکم مادر بیرون آمده است ، می گوید " من خدایم ". " بیزارم از آن خدایی که از فلانه ی مادر بیرون آید خدا خدا ست . و می گفت  فلانی از سفر دور ، به آواز ه ی فلان شیخ ، بیامد. چون پرسید ، گفتش " چه آمدی " گفت " به طلب خدا " گفت :" خدا کیری در هوا کرد ، درکسی کرد همین بود باز گرد ."( مقالات شمس ، مدرس صادقی چاپ هشتم ،سال 1385 ص 95 )

                           عبید زاکانی قزوینی شاعر معاصر حافظ

 عبید زاکانی یکی از ستارگان فروزان آسمان شعر و ادب ایران و پدر طنز و از بزرگترین لطیفه پردا زان و نقادان چیره دست روزگار است. عبید را یک روشنفکر سیاسی و  منتقد اجتماعی دانسته اند . کلیات عبید زاکانی و لطایف و رساله ی صد پند و حکایات و.. پراز کلمات آموزنده است و در این جا   سه-چهار نمونه را باهم می خوانیم :

 نمونه اول :

 این ... و این کفل که تو داری و این میان / " هر جا که بگذرد همه چشمی بر او بود . " البته مصرع دوم شعر از سعدی ست  .

 یا : سعادت ابدی در جماع کردن  دان / ولیک گوی سعادت کسی برد که دهد

 نمو نه دوم : زنی مخنثی ( نه زن نه مرد ) را گفت بسیار مده که در آن دنیا به زحمت رسی  . گفت تو غم خود بخور که تورا جواب دوسوراخ باید داد  و مرا یکی ...

 نمونه سوم : زنی نزد قاضی رفت و گفت: شوهرم مرا در جایگاه تنگ نهاده است و من از آن دلتنگم . قاضی گفت : سخت نیکو کرده است ، جایگاه زنان هر چه تنگتر بهتر .

 نمونه چهارم : شخصی امردی به خانه برد و در همی  به دستش نهاد و گفت : بخواب تا بر نهم . امرد گفت : من شنیده ام که تو امردان را می آوری تا بر تو نهند . گفت : آری عمل با من است و دعوی با ایشان ، تو نیز بخواب و برو آنچه می خواهی بگوی . ( کلیات عبید زاکانی ، تصحیح و تحقیق پرویز اتابکی با مقدمه استاد فقید عباس اقبال )

 

 

                                مکتب وقوع یا شعر همجنس بازی

  دکتر سیروس شمیسا در شاهد بازی در ادبیات ( ص 198 ) می نویسد :" در اواخر دوره تیموری جهت نجات  ادبیات از تکرار و ا بتذال مکتب نو یی تاسیس شد که به آن مکتب وقوع می گویند یعنی مکتب واقع گویی ، به اصطلاح واقعیت را همان طور که بین عاشق و معشوق است گفتن و اطوار حقیقی معشوق از قبیل ناز و قهر و خشم و دشنام و... چون واقعیت در این دوره عشق مرد به مرد  بود... شعر مکتب وقوع شعر همجنس بازی و در یک کلام شرح وقایع بین عاشق و معشوق مذکر است . شاعران معروف این مکتب عبارتند از لسانی شیرازی ، شهیدی قمی ، میرزا اشرف جهان ، شانی تکلو و از همه معروفتر محتشم کاشانی و وحشی بافقی ." در این جا جهت رعایت اختصار  شعرهایی از وحشی و کاشانی را  نقل می کنم: 

  محتشم را جزم بر سر می رسد پیک اجل / گر دمی" شاطر جلال" از وی نهان سازد جمال

 ( گویند محتشم کاشانی در شاهد بازی ید طولایی داشت و معشوق اش پسر جوانی بود با نام  شاطر جلال)

 یا : که نهانی زباغ رعنایی / گلی از گلستان زیبایی ...

 و اما وحشی بافقی  مانند جاحظ  نویسنده عرب بسیار زشت بود و هم کل  و با این همه شاهد باز بسیار مفلوکی بود . وا له داغستانی

 در تذکره خود ریاض الشعرا می نویسد :" گویند که مولانا وحشی به دست معشوق مذکر خود کشته شد و این غزل را در حالت  نزع گفته است که این  بیت از آنجاست :

 مگر در من نشان مرگ ظاهر شد که می بینم / رفیقان را نهانی آستین بر چشم تر امشب "

 

                       ناصر الدین شاه با دو خواهر ...

 حدود یک قرن پیش دکتر فوریه در یاد داشتهای خود می نویسد :" عایشه خانم زن  ناصر الدین شاه ضمن درد دل کردن گفت نا خوشی من از روزی شروع شده که ناصرالدین شاه با خواهرم لیلی عشق می ورزید ، شاه بر خلاف شرع هر دو خواهر را در اندرون نگاه داشت ، یکی از روحانیون بزرگ تهران برای حل مشکل به کلاه شرعی توسل جست و گفت شاه 6 ماه لیلی خانم را نگاه دارد و سپس او را طلاق دهد  و شش ماه دیگر عایشه خانم را در حباله نکاح داشته باشد هم شرع راضی است ، هم قاضی و هم شاه دیگر چه می خواهند ؟"( باستانی پاریزی ،سنگ هفت قلم به نقل از تاریخ اجتماعی ایران ، راوندی ، جلد 6، ص 241)

تحریر-شهریور  94 – وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 

                              سهراب سپهری در صدای پای آب                                                              

 

 

                                                                       انسانی شریف تر از سهراب کم تر شناخته ام 

                                                                 احمد شاملو (در باره هنر و ادبیات/ حریری /ص187)

 سهراب سپهری هم شاعر است و هم نقاش . مادر سهراب ماه جبین ( فروغ ایران ) سپهری بود . سهراب او را بسیار دوست می داشت :" مادری دارم بهتر از برگ درخت " پدرش اسدالله سپهری " نقاشی می کرد ، تار می ساخت ، تار هم می زد ، خط خوبی هم داشت " سهراب در قریه چنار کاشان به سال 1307 متولد شده ولی بیشتر سالهای عمر را در تهران به سر آورده است . او فارغ التحصیل دانشکده هنرهای زیبا از دانشگاه تهران است . در سال 1332 دوره لیسانس نقاشی گرفت. به کشور های هند ، ژاپن و چند کشور اروپایی سفر کرده است و چند نمایشگاه از آثار نقاشی او در ایران و خارج عرضه شده است. چندی پیش بعداز مرگ اش یکی از تابلو های درخت سهراب  در تهران فروخته شد . آثاری که در قلمرو شعر از او انتشار یافته است ، مو سوم به هشت کتاب است. سپهری در سال 1355 تمام هشت دفتر و منظو مه خود را در " هشت کتاب " یعنی در یک کتاب گرد می آورد. این هشت کتاب عبارتند از : 1- مرگ رنگ ( 1330 ) 2- زندگی ی خوابها ( 1332 ) 3- آوار آفتاب ( 1340 ) 4- شرق اندوه ( 1340 ) 5- صدای پای آب ( 1344 )6- مسافر ( 1345 ) 7- حجم سبز ( 1346 ) 8- ما هیچ ، ما نگاه.

 اما شهرت سپهری  مجموعه شعر صدای پای آب است . در شعرش از هیاهوی سیاسی و اجتماعی هیچ خبری نیست . او در صدای پای آب به صراحت ، سیاست را به قطاری  خالی تشبیه می کند و از آن کناره می گیرد . " من قطاری دیدم که سیاست می برد و چه خالی می رفت." صدای پای آب کنایه از مسافری در سفر زندگی ست . سهراب راه رمانتیک روشنی دارد . شاعر – نقاش در این کتاب  ، بیو گرافی کوتاهی از خانه  ( اتاق آبی ) و باغ و حرفه و محیط کودکی و مذهب و پدر و مادر ... ارائه می دهد . نگارنده در این مختصر گذاری دارد بر پاره ای از صدای پای آب . سپهری    شعر را چنان آسان برای مخاطب  بیان می کند که  پنداری نشسته است وقصه می گوید :

 اهل کاشانم

 روز گارم بد نیست

 تکه نانی دارم ، خرده هوشی ، سر سوزن ذوقی

مادری دارم بهتر از برگ درخت

 دوستانی بهتر از آب روان ...

 زبان شعر  بسیار ساده  و خودمانی ست . نه پیچیدگی لفظی دارد و نه  پیچیدگی معنایی .  بعد مساله خدا  را پیش می کشد :

 و خدایی که در این نزدیکی ست

 لای این شب بو ها ، پای آن کاج بلند

 روی آگاهی  آب ، روی قانون گیاه

 خدای سهراب مثل  خودش مهربان ، آرام و دوست داشتنی ست . سهراب چون خودش به کسی دشنام نمی داد و می گفت :بایستی دشنام ها را از لب ها بر چید . خود بی اندازه مودب و مهربان و فرو تن بود و واقعا آزارش به مورچه هم نمی

رسید . سهراب چنین خدایی دارد . حالا می خواهد دائو باشد یا الله یا اهورامزدا و... بیزارم از آن کهنه خدایی که ترا هست  دلم خست/ هر لحظه مرا تازه خدایی دگر ی   هست ( مولوی ) . بنابر این سپهری سخنی تازه با ما دارد . او می خواهد به یاد مان بیاورد که خدا در همین نزدیکی هاست . چیزی شبیه خدای بابا طاهر ، به  صحرا بنگرم، صحرا ته وینم / به دریا بنگرم،دریا ته وینم / به هر جا بنگرم – کوه و در و دشت / نشان از قامت رعنا ته وینم . و " دوست نزدیک تر  از من به من است " خدای سهراب لای شب بو ها پای آن کاج بلند – یعنی خدایی که در پایین و بالا ، در  روشنی آب و در طرا وت سبزه و گیاه دیده می شود .  هر کس که به طبیعت نزدیک است به خدا نزدیک است . سهراب سپهری هم پراز دارو درخت و شن ونور است :

 من پر از نورام و شن

و پر از دار – و – درخت

 پر ام از راه ،  از پل ، از رود ، از موج

 پرام از سایه ی برگی در آب .

 بعد سهراب از  مسلمانی و عبادت خود می گوید :

 من مسلمانم

قبله ام یک گل سرخ

 جا نمازم چشمه ، مهرم نور

 دشت سجاده من

 من وضو با تپش پنجره ها می گیرم...

سهراب در کتاب آبی خود می گوید :  " پنهانی به اتاق آبی می رفتم نمی خواستم کسی مرا بپاید . عبادت را همیشه در خلوت خواسته ام . هیچ وقت در نگاه دیگران نماز نخوانده ام " در اینجا شاید ذکر این نکته لازم باشد که بعضی ها منظور شان از مذهب تقید صد در صد به تمامی عقاید و احکام جزیی و کلی آن است . بنا بر این سهراب باید مردی غیر مذهبی بوده باشد . فردوسی و حافظ و سعدی و خیام هم دینی نیستند و اصلا خیام شهرت به بی دینی و کفر گرایی دارد . اینان بیش از هر شاعر و متفکر دیگری در فر هنگ این مرز  و بوم اثر گذاشته اند . در مقابل شاعرانی که اشعار شان بار قوی دینی دارد چون کلیم کشانی و محتشم کاشانی از اقبال وسیعی بر خور دار نیستند. که البته بحث در این  زمینه از حوصله این مقال خارج است .( رجوع کنید به کتاب سکولاریسم از محمد برقعی)

سهراب یک شاعر ایماژیست و تصویر گراست . قبله اش به جای کعبه یک گل سرخ است .  چون گل سرخ در ذهن مخاطب تداعی ی بیشتری دارد . جانماز مسلمان باید مثل چشمه پاک باشد . چشمه پاک و روشن است . آب پاک کننده  هم هست  البته یک وقت خود آب هم  آلوده می شود مثل مذهب . مهرم نور – یعنی به نور و رو شنی سجود می کنم" و خدا خود نور است" دشت سجاده من – یعنی دشت بخشی از طبیعت است . باز با تعبیری ساده تر بیان می کند که من  وضو با تپش (=طپش)پنجره ها می گیرم . یعنی وقتی  نور و رو شنایی به شیشه ها می خورد . شیشه ها تکان می خورند و به تپش می افتند .

 

و آنگاه سهراب مساله اذان و نماز و تکبیره الاحرام ... را این طور بیان می کند :

 من نمازم را وقتی می خوانم

 که اذانش را باد،  گفته باشد سر گلد سته سرو

 من نمازم را ، پی تکبیره الاحرام علف می خوانم

پی قد قامت موج ...

. برای سهراب به جای موذن، باد اذان می زند . سر گلد سته سر همان مآذنه یا مناره ( سرو ) است و تکبیره الاحرام علف یعنی   - همان الله اکبر گفتن در نماز است که باید  بلند ادا شود  تا با بلندی علف ( خوشه های برنج و گندم و... ) تناسب داشته باشد . کلمه ی قامت هم از قیام یا  بر خاستن در نماز است . پس قد قامت موج یعنی – موج از دریا بر می خیزد . دریا و آب برای  سپهری مثل مولانا حکم آب آب یا دریای دریا را دارد .

سهراب سپهری شاعر یا نقاش ؟ سپهری شاعر نقاش و یا سپهری نقاش شاعر ؟ در هر حال ، علاوه بر شاعری ، نقاش هم هست . نقاشی فکر  و ذکر سهراب شده بود. که البته نقاشی اش  هیچ شباهتی به آثار اردشیر محصص و بهمن محصص ندارد. چون  این دو نفر ذات هستی را نفی و انکار می کنند .جهان و انسان  از نظر این دو محصص و خیلی های دیگر از بیخ و بن  پوچ و بی معنی  ست. ولی سهراب عاشق  انسان و جهان است .هیچ چیز بد و شر نیست . نگوییم شب چیز بدی ست و نهراسیم از مرگ . نقاشی سهراب ، درخت ، ابر ، گل ، آسمان ، یک تکه رنگ ، بهار و نور است . بنابر این باید عرض کنم که سپهری از نام آوران هنر معاصر ایران است چه در شعر و چه در نقاشی . او چه زیبا از حرفه ی خود  نقاشی  سخن می گوید :

پیشه ام نقاشی ست

گاه گاهی قفسی می سازم با رنگ

 می فروشم بشما

 تا به آواز شقایق که درآن زندانی ست

دل تنهایی تان تازه شود ...

و این چنین است که سهراب گاه گاهی قفسی می سازد بارنگ در این جا می خواهد شقایقی بکشد که برایش آواز بخواند  و این غیر ممکن اس چرا که در تابلو نمی توان آواز شقایق یا ماهی و یا مثلا  قناری را به هیات زنده نشان داد ( این در شعر با استعاره میسر است )   خود می گوید : چه خیالی ، چه خیالی ... می دانم پرده ام بی جان است / خوب می دانم ، حوض نقاشی من بی ماهی ست . اما سهراب تابلویی ساده تر نیز برای ما تصویر می کند :

 آسمان آبی تر

 آب آبی تر

 من در ایوان

رعنا سر حوض

 رعنا رخت می شوید

بر گها می ریزد ...

زان سپس ، سپهری شاعر( صد ای پای آب)  چهره ی پدر و حرفه ی او و مرگ را پیش چشم خواننده شعرش می آورد :

پدرم نقاشی می کرد

تار هم می ساخت ، تار هم می زد

خط خوبی هم داشت.

پدرم پشت دو بار آمدن چلچله ها

پشت دو برف

 پدرم پشت زمان مرده است

پدرم وقتی مرد ، آسمان آبی بود

پدرم وقتی مرد ، پاسبان ها همه شاعر بودند

در سه مصرع اول و دوم و سوم  با منطق نثر  ساده سخن گفته است.  مثل شعر ساده مشیری ( نفس کشید زمین / ما چرا نفس نکشیم ) یا ساده تر مثل شعر فروغ:  و من چقدر دلم می خواهد / که یحیی یک چارچرخه داشته باشد . اما د و بار آمدن چلچله ها یا  پشت دو برف منظور مرگ پدر ( مرحوم اسدالله ) بوده و پشت زمان هم اشاره دارد به مرگ حضرت آدم . و همچنین بیان می کند که هنگامه ی مرگ پدر آسمان آبی بوده یعنی- روز خوبی بوده  آن روز پاسبان ها نیز به جای سختگیری ، سخنان مهر آمیز می گفتند و مهربان شده بودند .

 و سپس سپهری سفری دارد در دوران کودکی و در روز های بی خیالی ، کم کم به یاد سالهای کودکی خود می افتد به باغ و خانه و پرنده ( سارو چولی و..) انارو توت و درخت و  آب و حوض و زادگاه اش  قریه  چنار کاشان و خلاصه ، سادگی ی بی چون و چرا و رو ستایی وار خود را به این زیبایی تصویر می کند :

 آب بی فلسفه می خوردم

 توت بی دانش می چیدم

 تا اناری ترکی بر می داشت ، دست فواره خواهش می شد

 زندگی چیزی بود ، مثل یک بارش عید ، یک درخت پر سار

زندگی در آن وقت ، صفی از نور و عروسک  بود

 یک بغل آزادی بود 

زندگی در آن وقت ، حوض موسیقی بود...

سهراب در مقام عارف همه چیز را ادراک می کند . اینکه آب را بی فلسفه می خورد . چون عرفا توجهی به استدلال عقلی و ابزار فلسفه ندارند . و به قول مولانا پای استدلالیان چوبین بود/ پای چوبین سخت بی تمکین بود.  سهراب هم توت و انار را همین طوری ترو تازه می خورد . ناگفته نگذارم که عرفان سپهری ، عرفان طبیعی ست . یعنی از طبیعت  به خدا می رسد ولی عرفای ما مثل حلاج و بایزید بسطامی و... بدون واسطه به خدا می نگرند.  گفتنی ست که سپهری گاهی به اجتماع و انسان هم نظر دارد و می گوید :

 من اناری را، می کنم دانه ، به  دل می گویم:

 خوب بود این مردم

 دانه های دلشان پیدا بود

 سهراب شاعر عشق است  و  آیین اش هم عشق و محبت است.  شعراش پر خواننده را دارد.

 تمایل به همه ی  ادیان یعنی -وحدت ادیان را فریاد می کند. در شرق اندوه می گوید:" قر آن بالا سرم/ بالش من انجیل / بستر من تورات / و زیر پوشم اوستا / می بینم خواب : بودایی در نیلو فر آب/ هر جا گل های نیایش رست / من چیدم – دسته گلی دارم " همین سخن را ا بن عربی پدر عرفان نظری و عارف بزرگ قرن ششم و هفتم هجری از مردم اسپانیا  این گونه بیانش می دارد :" تا امروز، با همنشینی که همکیش من نبود مخالفت می ورزیدم . لکن امروز دل من پذیرای همه ی صورتها شده است : چرا گاه آهوان است و بتکده بتان و صو معه راهبان و کعبه حاجیان و الواح تورات و اوراق قر آن . دین من اینک ، دین عشق است ، و هر جا که کاروان عشق برود دین و ایمان من هم بدنبالش روان است "

سخن ، سخن شکافت سهراب هم دارد از  کوچه پس کوچه های کودکی بیرون می آید :

 طفل پاورچین پاورچین ، دور شد  کم کم در کوچه سنجاقک ها

دلم از غربت سنجاقک پر

 کوچه سنجاقکها برای آدمیان یاد آور دوران کودکی ست . سهراب هم  احساس تاسیان یا نوستالوژی می کند و دلش   از غربت  سنجاقک  گرفته است .  مثل شعر  هفت سالگی فروغ . که فروغ  در کتاب ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد می گوید :" ای هفت سالگی / ای لحظه ی شگفت عزیمت / بعد از تو هر چه رفت / در انبوهی از جنون و جهالت رفت ..../ بعد از تو ما به میدان ها رفتیم و داد کشیدیم : " زنده باد مرده باد " بعداز تو ما به قبرستانها رو آوردیم / و مر گ زیر چادر مادر بزرگ نفس می کشید ..." منصور اوجی  در کتاب چهره غروب خود می گوید :" ای هفت سالگی / شصت و سه سال رفت از آن صبح ، آن بهار ../ اینک درون آیینه مردی سپید موی هفتاد ساله مردی ..."

 نظامی  گنجوی شاعر بزرگ و نکته سنج هم در بزرگ شدن  فرزندش محمد  شعرش از این دست است :

آن روز که هفت ساله بودی / چون گل به چمن حواله بودی

 امروز به چارده رسیدی / چون سرو بر اوج سر کشیدی

 و سرانجام سهراب به مهمانی دنیا می رود به سفری در تجربه ها ، در شهر ها ، در مذاهب ، در عرفان ، در چراغانی دانش ، در سیاست ، در اجتماع و ...

من به مهمانی دنیا رفتم رفتم:

 من به دشت اندوه

 من به باغ عرفان

 من به ایوان چراغانی دانش

 رفتم از پله مذهب بالا 

تا ته کوچه شک ...

من الاغی دیدم ، ینجه را می فهمید

قاطری دیدم بارش انشاء

 من قطاری دیدم ، که سیاست می برد

 و چه خالی می رفت...

 من در این مقاله به پاره هایی از شعر صدای  پای آب سهراب  پرداخته ام . پیداست که نظر طرح شده در این مقاله نه قطعی ست و نه نهایی و  جای هر گونه موافقت و مخالفت باقی ست . به هر حال بحث مستوفی در  باب سهراب و شعر بلند صدای پای آب را به وقتی دیگر می گذارم و می گذرم .

سهراب سپهری در اول اردی بهشت ماه 1359 به ابدیت پیوست. نخست قرار بود که طبق خواست خودش او را در رو ستای " گلستانه" به خاک بسپارند . اما به پیشنهاد یکی از دوستانش، از بیم آنکه طغیان رود ، مزارش را از بین ببرد ، او را در صحن : امام زاده سلطان علی" دهستان" مشهد ارد هال کاشان " به خاک سپردند.

      به سراغ من اگر می آیید

 نرم  و  آهسته بیایی

 مبادا که ترک بر دارد

 چینی نازک تنهایی من ...

 

                                                 تحریر – 6 آذر ماه 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                                                 لحظه ای با  خواجه حافظ شیرازی                                                                

                                             گفتم :  انقلاب زمانه فسون است و باد

                                                    گفتا: که چرخ از این فسانه

                                                         هزاران هزار دارد یاد

 

 گفتم: نمی بینم نشاط عیش در کس

 گفتا : نه درمان دلی نه درد دینی

 گفتم : کسی  پرسید :

 توبه فر مایان چرا خود توبه کمتر می کنند

 گفت : چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند

 بگفتم : بیار باده اول به دست حافظ ده

 بگفتا : به شرطه آن که ز مجلس سخن به در نرود

 گفتم : چه گونه است آسایش دو گینی در فاصله ی  دوست و دشمن ؟

گفتا : با دوستان مروت با دشمنان مدارا

 بگفتم : وفا و عهد نکو باشد ...

 بگفتا : و گر نه  هر که تو بینی ستمگری داند

 گفتم : کسی پرسید :

  چگونه است که پرده دار به شمشیر می زند همه را

 گفت : کسی  مقیم حریم حرم نخواهد ماند 

گفتم : تا کی ؟

گفت : این معامله تا صبحدم نخواهد ماند

 گفتم : حالی درون پرده بسی فتنه می رود

گفتا : تا آن زمان که

 پرده  بر افتد چها کنند

 بگفتم : نه من از پرده ی تقوا 

                      به در افتادم و بس

بگفتا : پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت ( رها )

 بگفتم : یاد باد آن روز گاران یاد باد

 بگفتا : روز وصل دو ستداران یاد باد

 گفتم : عجیب حس گریه دارم

گفتا : خوش آن کسان که دلی شاد مان کنند

 گفتم : کسی پرسید :

 چنگ و عود چه تقریر می کنند ؟

 گفت : پنهان خورید باده که تعزیر می کنند

 گفتم : این چه هنگام است که در میخانه ببستند

 گفت : تا در  خانه ی  تزویر و ریا بگشایند

 بگفتم : ریش و خرقه و

 لباس  غایت دینداری ست  آیا ؟

 بگفتا : پرده ای بر سر صد عیب نهان می پوشم

 گفتم : در  کنار رکن آباد شیراز کسی گفت :

 آیا همه ساله باید می پرستی کرد ؟

 گفت : سه ماه می خور و نه ماه پارسا می باش

 گفتم : دل رحیمت کی عزم صلح دارد

 گفتا : مگوی با کس تا وقت آن در آید

گفتم : چیزی بگو ، خلاصه چه شد؟ 

 در عهد پاد شاه ( شاه شجاع ) خطا بخش جرم پوش

 گفتا : حافظ قرابه ( نو شنده ) کش شد و

 مفتی پیاله نوش

بگفتم: صوفی( زاهد و واعظ ) شهر بین که

 چون لقمه ی شبهه می خورد

بگفتا : پاردمش دراز باد این حیوان خوش  علف

بگفتم :  می  خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب

بگفتا : چون نیک بنگری همه تزویر می کنند

 گفتم : انگار ، سرت بد نیی و عقبی فرو نمی آید

 گفتا : تبارک الله از این فتنه ها که در سر ماست

 گفتم : گفته اند که : می دو ساله و محبوب چارده ساله

    همین شراب و یار است

 گفتا : همین بس است مرا ز صحبت صغیر و کبیر

 بگفتم : از اوضاع و احوال بگو ، از این عالم غریب

  بگفتا : که من نمی شنوم بوی خیر از این اوضاع  

 گفتم : گناه فطری ست . وجود تو گناهی ست که

هیچ گناهی به پای آن نمی رسد .

 اگر گناهی نمی کردید ، خداوند خلقی دیگر  می آفرید

 تا گناه کنند و بیامرزدشان .

 اکنون کدامینی تو

 گناهکار یا بی گناه؟

 گفت : جایی که بر ق عصیان بر آدم صفی زد /

 ما را چه گونه زیبد دعوی بی گناهی !

 گفتم : کسی گفت : 

گر مسلمانی از این است که  حافظ دارد 

 بگفتا : وای اگر از پی امروز بود فردایی

 

  تحریر – 27 آبان 93 –وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 

 

              گریه نخست مغز را از بین می برد و سپس  جسم را

      ( نکاتی پیرامون شادی و غم )                                 

                                                                               چو شادی بکاهد بکاهد  روان/

                                                                              خرد گردد اندر میان نا توان

                                                                                                فردوسی

1-واین واقعیتی ست که روح ترجیح می دهد به سوی شادی و شاد خواری فرود آید . چون روح در لبخند و تبسم تجلی می کند نه در گریه و غم و گفته اند که : افسردگی و اندوه ، معلول رکود روح است . در نظر داشته باش که زندگی فنا پذیر است و هستی را بقایی نیست و اگر می خواهی زود تر بمیری – پس   بیشتر گریه و زاری کن و بیشتر در مجالس نوحه خوانی ها و رو ضه خوانی ها و مدیحه سرایی ها شرکت کن. دانشمندی ایرانی می گفت :" من ملتی گریان تر از ملت خودمان  ندیده ام " و این بزرگوار درست می  گفت . چرا که حجم عظیم گریه و غلظت اندوهی که در تنها کشور شیعه جهان ، یعنی – ایران دیده می شود در هیچ جای دنیا دیده نمی شود . باید بگویم که دنیای کشور های مذهبی مخصوصا با قرائت بنیاد گرایی آن از نظر ماتم گرفتگی واقعا دنیای وحشتنا کی ست و چیزی جز  اندوه و ندبه و تضرع و رنج در آن نمی توان یافت .

 رستگار  جامعه ای ست که لبخند بزند و شادی کند و جایی که سرا پا غم ، اندو ه و مصیبت است قطعا برای ضمیر و وجدان و دل آدمی زیان آور  خواهد بود . چون روح بشری در جوامع غم انگیز و ملال آور حالت خفقان دارد و نمی تواند در آن تنفس کند .

2- عمر متوسط در کشور آمریکا و  کشور های شاد افزا نظیر سوئیس و فرانسه و کانادا 79 سال است و در ایران و افغانستان و پاکستان 60 سل . چو شصت آمد نشست آمد پدیدار / چو هفتاد افتاد ...از کار / چو هشتاد و نود گر در رسیدی  / بسی سختی از این گیتی  بدیدی و..اگر فلان بن فلان 80 سال قاچاقی زندگی می کند – استثنا ء است و استثا ء  هم  نه قانون است و نه قاعده .اکنون که جهان پیر رعنا را ترحم در جبلت نیست و زمان نیز از یکه تازی  حیایی و ابایی ندارد . پس چرا این همه گریه و  ماتم سرایی و غصه و اندوه .  راستی شادی چه ایرادی دارد ؟  خدا هم که در دلهای شاد وجود دارد نه در دلهای محزون . اصلا گریه  برای مرد آزاده نشانه ی ضعف است و برای زنان مکر. مرد آزاده به سمت  هر گونه اندوه و سوگواری نمی رود و بی اندوه زیستن نشان طینت و سرشت مرد دمو کرات است . پدر بزرگ من می گفت: مو قعیکه تولد یافتم گریستم ، هنوز هم دارم می گریم و روزی به  واعظی گفتم در مجلس میلاد  حضرت امام رضا (ع) آیا ممکن است گریزی به مصیبت امام حسین (ع) نزنید؟ می گفت : نمک هر مجلسی ذکر مصیبت ابا عبدالله (ع) است .

3- اشخاصی که به شیون و زاری خو گرفته اند ، دیگر از شادی  لذت نمی برند و همواره با اضطراب و  با ترس از گناه زندگی می کنند  و با  جشن و سرور میانه ای ندارند، آواز و موسیقی را  گناه و حرام می دانند . چون می ترسند به گناه  مرتکب شوند . حال آن که اگر گناه نمی کردید خداوند خلقی دیگر می آفرید تا گناه کنند و بیامرزدشان ( به نقل از سیوطی) من می گویم آنقدر مهراس و نمی گویم که برو گناه کن ولی گناه میراث فرزندان آدم است به قول حافظ : جایی که برق عصیان  بر آدم صفی زد / مارا چگونه زیبد دعوی بی گناهی . اصلا وجود آدمی گناهی ست که هیچ گناهی به پای آن نمی رسد . بنده از گناه رو به توبه می آورد خداوند نیز به بخشایش خود می  افزاید . عفو و رحمت خدا را هم نباید فراموش  کر د و باز به گفته ی حافظ : چو پیر سالک عشقت به می حواله کند / بنوش و منتظر رحمت خدا می باش

4- اگرآدمی را شاد ای در دل  می آید دلیل بر آن است که کسی را شاد کرده است و  اگر در دل می گرید معلوم است که اشک کسی را در آورده است . انسان پیشرو کسی است که در کارش نشاط داشته باشد . اکثر روحهای خشن از علاقه مندان گریه و اندوه اند . این که بعضی ها می گویند گریه باعث تلطیف روح می شود حرف بی ربطی ست و کسی که بیشتر می کشد و بیشتر سر می بردقطعا روح خشنی دارد . اما انسان شاد و عاشق و عاقل ، شاد ترین همه ی آفریدگان است . . یک جامعه شاد می تواند روح ملت خود را باهتزاز در آورد و لبان آدمیان را به تبسم بگشاید . مجسمه های بودا را دیده اید ؟ لبخند ملیحی بر لب بوداست . لبخند او لبخند فکورانه ای است . عالمان کیش بودا می گویند : وقتی بودا به روشنی رسید این لبخند بر لب او ظاهر شد . چنانکه می دانید کلمه بودا اصلا به معنی منور ( به روشنایی رسیده ) ست . این نام بودا نیست ، لقب اوست . نام او سیدار تا گوتما بوده است . در جهان یک میلیارد پیرو دارد و خود بودا خداست و ناگفته نماند ارواح خشنی ی چون طالبان  مثل داعشی ها مجسمه ی بودا را در افغانستان تخریب کردند .

5-  به باور من با این عمر کوتاه و با این مردن مدام – باید برای سلامتی تا آخرین حد ممکن شادمانی کنیم اگر چه  در جامعه متاسفانه( نمی بینم نشاط عیش در کس / نه درمان دلی نه درد دینی) نیست ولی  با دیگران لبخند باید زد نه بر دیگران . با یک لبخند هر دری به سوی آدمی گشوده خواهد شد.  نگفته نماند افرادی که طرفدار گریه و اندوه اند – بزرگترین ستم را بر انسان روا می دارند و کسانی که طرفدار شادی و نشاط اند ، مردم را  خندان و شادان نگاه می دارند . می گویند گدایان  بهر روزی طفل شان را کور می خواهند و  حکیمان رنجور و بیمار یعنی اگر مردم تغذیه ی مناسب داشته باشند، هوا سالم و پاکیزه باشد و شرایط بهداشتی دیگر حاصل باشد بسیاری از بیماری ها از میان می رود و مردم از طبیب مستغنی می شوند یعنی این  که بگوییم اگر مردم بهداشت را رعایت کنند طبیبان بیکار می مانند و این درست است و درست مانند علم فقه  مخصوصا مسایل حقوقی اش ، مسایلی ست که عمدتا خود را در منازعات و دعوا نشان می دهد به تعبیر غزالی :" اگر مردم با هم نزاع نکنند فقها بیکار می مانند " این حرف را یک فقیه درجه یک در کتاب احیا ء العلوم خود بیان کرده است که اگر مردم در این زندگی به عدل عمل کنند خصومتها مرتفع خواهد شد و فقیهان و روحانیان بیکار خواهند ماند . بنابر این فقط موسیقیدا نان و مطربان و غزلخوانان مردم را مسرور و شادان می خواهند چرا که برکت عمر را در روشنایی چشم و فرح و شادی دل می بینند  و حتا روانکاوان گفته اند که ، چهره  شادان برای آدمهای مریض و بیمار هم خوب است و اصلا شادی  باعث اختراعات و اکتشافات و ترقی یک کشور می شود زیرا لبخند فکر را قوی و بدن را توانا می سازد. امروزه  تمامی اختراعات و صنایع   و تکنو لوژی و ماهواره و اینتر نت و...محصول کشور های شاد می باشند. ولی در کشورهای نالان و گریان ، شادی  حکم سیمرغ و عنقا را دارد .  ولی من فکر می کنم بیشتر کسانی که مردم را در این دنیای گربه روی و مرده پرست به گریه آورده اند به عذاب جهنم معذب خواهند شد. پیامبر اسلام سخنی صواب و نغز دارد :" دلتنگ مباش، ا شک مریز ، چه دلتنگی و اشک تو را از دنیا و آخرت باز می دارد "

6- شادمانی و لبخند در خانه یا جامعه وقتی وجود دارد که در آن مهر و محبت مسکن داشته باشد. وقتی شادمانی نیست ، مهر و محبت هم نیست. . اخلاق هم نیست . مردی که تبسم کردن نمی تواند نباید استاد اخلاق  بشود و نباید  نصیحت گو باشد – همان بهتر است که  به معالجه ی خود بپردازد ( برو معالجه ی خود کن ای نصیحت گو / شراب و شاهذ شیرین کرا زیانی داد)   چو غنچه گرچه فرو بستگی ست کار جهان / تو همچو باد بهاری گره گشا باش . البته با لبخند و شادی گره از کار فرو بسته ی مردم باز می شود . به شرط آنکه در جامعه گریه هایی از جنس ماتم گرفتگی و عزا داری وجود نداشته باشد و گر نه در میان این همه  حزن و اندوه وآلام و رنج تبسم فلان بهمان تاثیری نخواهد داشت چون مرگ ها بسیارند و گریه ها.

7- یک  نکته ی مهم دیگر این که هیچ وقت خداوند از مردم نخواسته است که عبادتشان را همواره به شکل حزن و اندوه نشان دهند .نگارنده کسی را می شناسد که افراط در عبادت داشت ، مثل سعد مضعون  دائم الصلوه و دائم  الذکر بو عاشق مجالس عزا و  سوگواری بود وقتی که بیمار شد به یکی از پزشکان مراجعه کرد و دکتر پس از معاینه گفت دوای تو فقط خنده و شادی ست.  از این به بعد هر قدر می توانی شاد زندگی کن و کمتر در مراسم سوگواری و عزا شرکت کن و پزشک به مریض گفت هر روز این جمله را دو سه بار تکرار کن : "یک خنده بهتر از هزار ناله است "  روانکاوان و روانشناسان نیز شادی  را برای سلامتی و تندرستی  به مردم توصیه می کنند و این سخن فردوسی بزرگ را از یاد نبریم که گفته بود :

 چو شادی بکاهد بکاهد روان / خرد گردد اندر میان ناتوان

8- بسیاری از شاعران  نشاط و سرور را  سفارش می کنند در این جا مشتی را می آورم و تا نمونه خروار باشد:

ناصر خسرو :

هان بهتر که دایم شاد باشیم / زهر در دو غم آزاد باشیم

خیام :

 می خوردن و شاد بودن آیین  من است / فارغ بودن ز کفر و دین ، دین من است

 گفتم به عروس دهر کابین تو چیست / گفتا دل خرم تو کابین من است

 هلالی جغتایی :

 تا کی دلت از چرخ حزین خواهد بود / با محنت و درد همنشین خواهد بود

 خوش  باش که روز گار پیش از من و تو / تا بوده چنین بوده و چنین خواهد بود

حافظ:

نذر کردم گر از این غم بدر آیم روزی / تادر میکده شادان و غزلخوان بروم

 ولی راجع به حافظ و دیوان فرحناک اش در سطور  آینده این مقوله سخن به میان خواهد آمد .

9- اما بسیاری از فلاسفه و اندیشمندان نیز در باره  شادی داد سخن داده اند از جمله پنداروس شاعر یونان باستان می گفت: شادی را از زندگی کنار مزن ، چون برای انسان شادی از هر چیزی مهم تر است . و اسپی نوزا می گوید : به جای گریه بفهم ! ووینه از طرفداران سرور و شادی بود و می گفت : اندوه مرگ روح است و شادی زندگی آن . سلیمان نبی معتقد است که : دل شادمان و مسرور  خاصیت نوش دارو دارد. می گویند نیچه از گریه و زار زدن متنفر بود و راجع به آثار خود می نویسد : آن کس که خنده نمی داند ، همان به که آثار مرا نخواند . و بودا طعم خنده را چشیده بود و همواره می گفت : از هر چیز و هر کس که موجب گریه ات می شود بپرهیز . عبدالکریم سروش در آیین شهر یاری و دینداری می نویسد : این سبک از عزاداری و این حجم از  از عزاداری را در روزگار ما میراث خوار صفویه ایم . ناگفته نگذارم که یحیی دولت آبادی کتابی دارد با نام لبخند فردوسی  و بالاخره خیلی های دیگر بر این باورند که اول آزادی بعد شادی . چون احساس شادی و شادمانی بی وجود آزادی و آزادگی دست نمی دهد . و با وجود  شادی و آزادی دیگر جایی برای غم نخواهد بود . به قول مولانا: خون ما بر غم حرام و خون غم بر ما حلال / هر غمی کو گرد ما گردید ، شد در خون خویش

10- و اما چند پرسش و پاسخ راجع به شادی: جامعه چه وقت است که مسموم می شود ؟ " و جود یک آدم بی نشاط کافی ست تا کل یک خانه یا جامعه را مسموم ساخته و فضای آن را تیره و تار و حزن آلود سازد " وجدانت چه می گوید؟ می گوید:" روح خشن نمی تواند از شادی تغذیه کند" بزرگترین خطر در جامعه کجاست ؟" در خشونت ورزی و حجم گریه و غلظت اندوه " خشونت ورزان چه کسانی هستند؟" کسانی که آگاهانه یا نا آگاهانه بر شدت عزا داری ، ماتم سرایی غلیظ و اندوه و غم و  افسردگی افراطی انگشت تاکید و تصدیق می گذارند " چه چیز را در دیگران و در جامعه دوست داری ؟" تبسم و جامعه شاد را" چه کس را بد می دانی ؟ " آن کس را که قمه زدن را توصیه میکند و آن کس   که جاهلانه قمه می زند " انسانی ترین کار چیست؟ " روح های خشن ، یا روح های افسرده و غمناک را معالجه کردن " علاوه بر همه اینها ، همانطور که در سطور گذشته بیان شد اشعار حافظ است در باره شادی فراوان است و گفته اند که دیوان حافظ شاد ترین و طربناک ترین دیوان است و اینک ابیاتی می آورم تا نمونه ای باشد از این کتاب فرحناک : حافظا چون غم و شادی جهان در  گذر است / بهتر آنست که من خاطر خود خوش دارم

 و در بیت زیر می گوید : به هست و نیست ، مرنجان ضمیر و خوش باش / که نیستی ست سر انجام هر کمال که هست

 مراد از بود و نبود ، یعنی دل خویش را به رنج  و اندوه و گریه زاری و سوکواری (= سوگ) میفکن ! و در شادمانی زندگی کن ، زیرا سر انجام هر کمالی که هست ، نیستی است . حافظ در این بیت به شیوه شاد خواران نظیر رودکی و خیام سخن گفته است که غم جهان نا پایدار را نخوریم و شادی اکنون را اگر باشد با دریغ گذشته و بیم آینده نیاشوبیم و تباه نگردانیم .

11- البته این سخن حافظ با رباعی زیر از خیام هیچ فرقی نمی کند و رباعی را بار ها از خیام شنیده ایم :

 خیام اگر زباده مستی ، خوش باش / با ماهرخی اگر نشستی ، خوش باش

 چون عاقبت کار جهان نیستی ست / انگار که نیستی ، چو هستی خوش باش

 در بیت زیر در رد سخنان کسانی که می گویند خدا در  دلهای  محزون جای دارد – حافظ معتقد است که خدا در دلهای شاد هست :

 چون غمت را نتوان یافت مگر در دل شاد / ما به امید غمت خاطر شادی طلبیم .

غم در این بیت به معنای اندوه و عزا و ماتم نیست – بلکه به معنای وجود معطوف به معشوق متعالی یعنی خداست . در بیتی دیگر آدمیان را دعوت به شادی و موسیقی طرب آور می کند :

 چو در  دست است رودی خوش بزن مطرب سرودی خوش / که دست افشان غزل خوانیم و پاکوبان سر اندازیم

نا گفته نماند که حافظ رود نواز بوده و بم و زیر  موسیقی را می شناخته ( معاشری خوش و رودی  به ساز می خواهم / که درد خویش بگویم به ناله ی بم و زیر ) که البته مولوی رباب می زد و رودکی  چنگ و بر بط. و  مولانا گاه چنان شاد می شد که می گفت : .. فرح بن الفرح بن الفرح بن الفرحم ... یا : گرچه از روز ازل خرم و شادان زادم / عشق آموخت مرا شکل دگر خندیدن

 باری زین قصه  بگذریم که سخن دراز می شود و این مقوله را با سیاه چشمان رودکی کد خدای شاعران به پایان می برم :

 شادزی با سیاه چشمان شاد / که جهان نیست جز فسانه و باد

 

تحریر – 2 آبان 93  وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 

                                                                                          یاد بعضی نفرات روشنم می دارد /

                                                                                          قوتم می بخشد / ره می اندازد /

                                                                                    ...نام بعضی نفرات رزق روحم شده است

                                                                               وقت هر دلتنگی / جر اتم می بخشد

                                                                                                      نیما یوشیج

 

                        آواز خوانان دریا

                    زندگی نامه چهل و سه نفر شاعر ، نقاش ، موسیقی دان

                            ، قصه نویس و هنر مند تئاتر (آبکنار و توابع )

 

                                                             به کوشش : فرامرز شکوری

                                                    ناشر : رشت ، فرهنگ ایلیا ، 112 صفحه

                                                           به بهای 6000 تومان

 

شناسایی چهره های علمی ، هنری و فرهنگی هر جامعه ای ، از روستا تا شهر ، بر عهده ی نویسندگان است . نا گفته پیداست که آشنا ساختن مردم به زندگانی و آثار بزرگان ، علاوه بر آن که بر سطح فکر و فرهنگ عمومی می افزاید ، خود عامل تشویق و محرکی است برای پرورش نوابغ .

در این اثر کوشیده ام تا   بسیاری از شخصیت های ادبی و هنری روستایی از شاعر و قصه نویس و فیلم ساز گرفته تا بازیگر و موسیقیدان و نقاش و خطاط و خواننده  را فرا روی خوانندگان بگشایم . شرح حال مختصری از هر نفر و نقد کوتاهی از اثر منتخب نیز ارائه شده است ، گرچه کوتاه است ، اما می تواند راهنمایی برای معرفی فکر صاحب اثر با شد . آثار انتخابی ، گرچه ذوق و سلیقه ی تدوین کننده در گزینش آن ها بی تاثیر نبوده است ، اما نویسنده یا شاعر در آن چه می آفریند باز تابی از چند و چون روان و  ضمیر خویش دارد. دریغ که چندین تن از نویسندگان و هنرمندان چون  اباذر غلامی خمیران ، مریم یوسفی آبکنار ،  بهزاد موسایی خمیران و حسن گلدوست آبکنار و... به جاودانگی پیوسته اند یادشان از خاطرم دور مباد .

 پیشا پیش از خوانند گان دانش دوست و فهیم که به آثار فرهیختگان روستایی عشق می ورزند ، بابت کاستی های این مجموعه پوزش می خواهم . چنانچه نکته ای را در جهت اصلاح این اثر دریافتید ، از تذکر آن دریغ نورزید که قطعا در چاپ های بعدی اصلاح خواهد شد . از تمامی افرادی که آثار شان در این کتاب استفاده شده است ، سپاسگزارم که این اجازه را به من دادند . آنان که در دسترس نبودند نیز این گستا خی و جسارت را بر من خواهند بخشید که از همت بلند آنان دور نیست .

مطلب دیگری که لازم است  اظهار نمایم این است که احتمالا اسامی دیگری از نویسندگان و شاعرا ن و... که نگارنده ی این سطور از آن ها بی اطلاع است ، به امید  این که شرایطی فراهم آید تا در جلد دوم از آثار این بزرگواران استفاده  گردد .

جا دارد از مدیریت محترم و دانشور نشر ایلیا جناب دکتر هادی موحد میرزا نژاد سپاسگزاری کنم که اگر بذل همت و قبول زحمت  ایشان نبود ، چنین اثری در دستان گرم و صمیمی شما قرار نمی گرفت . و همچنین امید است که این سطور جهت انعکاس چند روزی مورد قبول مدیریت محترم سایت وزین آبکنار ما جناب آقای  رضا طاهری  نازنین قرار گیرد و شایسته بازتاب در آن سایت ارجمند باشد

 

 

                                                           .از عنایت شما سپاسگزارم – فرامرز شکوری فروردین 94

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                    گونه ای از دیگر گون شدن کلاغ های سی صد ساله

 

 

 دلواپسی های تان بیهوده است

در زیر این رواق آبی

راه می روید  و از  همه گریزانید

شما یان

آب زیر کاه

 باد سیاه

فکر می کنید

زمین ملک خصوصی ی کلمات

خنجرو زهر است که همه چیز

به فراوانی داشته باشند

آب 

 خاک

آفتاب

 خواهش می کنم

 چند قدمی کنار بروید

بروید بروید پی کاری دیگر

اصلن بروید گم شوید

برگهای پاییزی را باد می برد

 و  خیلی ها با حوصله می پوسند

چه غم انگیز است

 که کلاغ یک عمر تمام باغ را

از سوراخ کوچک یک دانه

گردوی شکسته بنگرد

 با این همه

 حتم دارم که با این

نگرانی های  عبث و بیهوده ی تان چیزی عوض نمی شود

 فقط روسیاهی به زغال  ماندگار است

اما نگرانی ی چندین گنجشک این است که

 دو باره چهار نعل بتازید

 آنجا کنار ساحل

آنجا کنار زورق

مثل " غمبل "و قره غاز ها

جایی از  دریا را زل می زنید

مثل چشمهای جغد

آنسو تر

یا  این سو تر

فرقی نمی کند

خط پرواز کبوتران را دنبال می کنید

اما حس می کنم دارید

به انتهای  خط می رسید

 چرا که

شقایق ها و سپیدار ها

  هماهنگ

با افراها و

اقاقی ها بر می خیزند و

می خوانند سرودی را

ترانه ای را   

تاآنکه  در حضور جنگل

 در میان  باغ

و حتی در راه سبز شوند و

به روشنا آ یند .

 

تحریر-فروردین 94 وب آبکنار کادوس –فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

حربه ی تکفیر ، تفسیق و تهمت زنی

 

 1-درطول تاریخ بعضی از محدثان ، فقیهان ، عرفا ، فلاسفه ، نویسندگان و سیاستمداران   سعی می کردند با انواع تهمت و افترا مخالفان خود را از صحنه خارج کنند و یا به طور کلی از میان بردارند . مثلا فقیهی از فکر فلان فیلسوف ، خوشش نمی آمد فورا متوسل به تکفیر و تفسیق می شد یا فیلسوفی فلان  روحانی را قشری و خشک اندیش قلمداد می نمود  و یا حسنک وزیر را مثلا بر دار باید کرد چون قرمطی  ست   چیزی شبیه دگر اندیش ( قرمطی پیروان فرقه ای از اسماعیلیه که در اواخر قرن چهارم مبارزه شدیدی برای ریشه کن کردن آنان آغاز شد )

2- سید احمد کسروی( نویسنده و مورخ)از شاعران قدیم جز فردوسی که مقام اورا در اکثر موارد می ستاید هیچکس در نظر او ارجی و مقامی ندارد . خیام و سعدی و حافظ و دیگران را یکسره  نفی  می کند و به بد اندیشی و بد آموزی  متهم می دارد . حافظ را با لحنی تند و زننده  استفاده می کند و او را  به قول زرین کوب " حافظ رو سیاه " می خواند و بعد ها خود کسروی به اتهام بی دینی و کتاب سوزی توسط فداییان اسلام ترور می شود .  علی ابو الحسن ( منذر) نویسنده کتاب شهید مطهری افشاگر توطئه ، سید جمال واعظ اصفهانی ( پدر محمد علی جمالزاده ) را ملحد دانسته وحکم به ارتداد ایشان داده و شریعتی را منحرف و غربزده و شیخ هادی نجم آبادی مشروطه خواه را نیز تکفیر می کند . در کتاب  مذکور در مورد نویسنده ای به نام شیخ هادی تهرانی می بینیم که حاج میرزا حبیب   الله رشتی او را تکفیر می کند . و همچنین ، دو نفر از علمای مشروطه خواه با نام های خراسانی و مازندرانی ، شیخ فضل الله نوری ( ضد مشروطه) را تفسیق کردند و تصرف او را در امور حرام دانستند .

3- سعیدی سیرجانی ، ناصر خسرو را" زاهد سختگیر محتسب مزاج" می خواند . ولتر  در مبارزه با کلیسا نتیجه می گیرد که " نخستین روحانی نخستین حقه بازی بود که با نخستین ابله ملاقات کرد " و بعد ماتریالیست ها با افکار او مخالف شدند و گفتند :" ولتر مرد خشکه مقدسی ست ، زیرا به خدا ایمان دارد " آدمی حتی از  خداوند هم ایراد  می گیرد که  مثلا چرا مار و عقرب و پشه و شیطان را آفریده است  و حافظ شیرازی،   حضرت آدم را گناهکار و عاصی می داند و می گوید :

جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد / ما را چگونه زیبد دعوی بی گناهی . یا: نه من از پرده ی تقوا به در افتادم و بس/ پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت . یعنی بهشت را رها کرد. و بهشت دوم به معنای رها کردن است.

 

4-عربها به غیر عرب عجم یا گنگ می گفتند یعنی زبان عربی نمی دانند . بنی امیه و بنی عباس ، ایرانیان را موالی یا بندگان آزاد شده می نامیدند . منتسکیو عربهارا بیگو  یا بز چران خطاب می کند که هنوز این کلمه تا به امروز بر سر زبان ارو پاییان مانده است . ایرا نیان نیز قبل از اسلام به کلیه ملت هایی که ایرانی نبودند لفظ انیران اطلاق می شد. یعنی – اجنبی، بیگانه و غیر ایرانی . یا یو نانیان به تمام ملت ها غیر یونانی بربر یا وحشی می گفتند و خود را از آنها برتر می دانستند . که البته این فکر خود برتربینی و خون پرستی و اصالت نژاد در این جا لازم نیست که آن شایسته یک مقاله ای جدا گانه است .

5- اهل سنت  ( سنیان ) روحانیون شیعی و کلا شیعیان را رافضی و کافر کیش ودل های آنان را پراز غش و کین دانسته اند و شیعه نیز در آثار خود ( تفسیر قمی و اصول کافی و بحارالانوار و... )  نظایر این گونه اتهام و دشنام هارا بر سنیان و ابوبکر و عمر و عثمان و عایشه و... روا می د انسته اند ، مثل : کافر و ملحد و مشرک و ... محمد بن عبدا لوهاب ( وهابی ها ) تشییع جنازه ، سوگواری برای اموات و استمداد از ارواح پیغمبران و ائمه و غیره را عملی خرافی و حرام می شمارند و می گویند آنان در دنیا و آخرت کوچک ترین تاثیری در احوال مردم ندارند .( سایت وصال حق وابسته به سنیان این مساله را تبلیغ می کند )

6-  روشنفکران می گویند بعضی ها در اعتقادات خشکه مقدس هستند . متحجرند ، ارزشهای سنتی دارند و مایلند عقاید خشکه مقد سشان را به دیگران تحمیل کنند- اگر احساس کند کسی مثل او فکر نمی کند یا رفتار نمی کند . بیگانه ، غربزده  و سکولار خطاب می کنند . ناگفته نماند که روشنفکر جماعت هم  اگر احساس کند کسی مثل او فکر نمی کند  تمایل به فرا فکنی  داردو فورا  به مخالفان خود انگ و برچسب می زند مانند :    فا لانژ ، فناتیک ، مرتجع و متعصب و...

7- عین القضاه همدانی  عارف و متفکر بسیار بزرگ به ظواهر دین بی اعتنایی می کند و به اتهام بد دینی و گستاخی اندیشه  سوزانده شد. عین القضاه ، حسین بن منصور حلاج را دوست می داشته و حلاج هم جرمش آن بود که اسرار هوید می کرد و دم از انا الحق می زد ( اناالحق  یعنی من نیستم  و همه اوست ، جز خدا را هستی  نیست و این  مساله ساده را علما نفهمیدند و روحانیون فتوا نویس  حلاج  را کشتند ویا مشتاق علیشاه صوفی که قرآن را همراه با نواختن تار می  خواند ، و یک سیم به سه تار افزوده که به نام اوست. متاسفانه وی را رو حانیون زمانش تکفیر کردند و مردم را بر انگیختند تا او را با سنگ و چماق کشتند ) خیام خطر سهم گین تری را از جانب متحجران عصر متوجه خود می دید  و اورا  نیزبه کفر و زندقه نسبت دادند و در عقیده دینی او طعن و تهمت زدند. فردوسی را به جرم خرد ورزی و اندیشیدن اجازه ندادند که در قبرستان مسلمانان دفن شود . ناگفته نماند که بعضی از روحانیان و فقیهان آرام ننشستند و آشکارا بر روش مولوی که حافظان قرآن را به شعر خوانی و طرب  و سماع و رقص می خواند انکار می کردند و آنرا بدعت و کفر صریح می شمردند و پیغام های درشت برای مولانا می فرستادند و مولانا هم می فرمود : ما زقرآن مغز را بر داشتیم / پوست را بر پشت خران بگذاشتیم . حتی در همین حوزه ها ( در قم ) کتاب مثنوی را با انبر دستی بلند می کردند- چون مولوی سنی  ست و کتاب مثنوی نجس است . همین طور ملا علی کنی طاهره یا قره العین که زنی بود صاحبقلم و شاعر  را تکفیر کرد . به منزل رفت و حکمی نوشت که ارتداد و امتناعش را از توبه محقق و باید به نام قر آن به قتل برسد ( بعدا درباغشاه به قتل رسید ). حال آنکه دو گوبینو و ادوارد براون طاهره را زنی شجاع و قهرمان می دانسته اند و ژول بو آو می گوید : طاهره به منزله ژاندارک(= ژاندراک) فرانسوی و پیشوای آزادی و حریت نسوان شرق است . گفتنی ست که فرخنده دختر افغانی نیز در کابل   به اتهام قرآن سوزی سوزانده شد .  چند روز بعد از مرگش (سیزده فروردین 94) گروه  تحقیق و تفحص اعلام کردند که فرخنده مسلمان و متدین بوده  و هیچ نسخه ای از قرآن را نسوزانده است .

8- ملاصدرا فیلسوف و بانی حرکت جوهری که جمعی از فقیهان و روحانیان اورا کافر می دانستند و ملا صدرا یا صدر الدین شیرازی  هم ساکت نمی نشست و آنهارا ظاهری و قشری و بی خبر از علم وحکمت قلمداد می نمود . محی الدین عربی اسپانیایی ، عارف بزرگ قرن ششم و هفتم هجری چون گفته بود که:" فرعون با ایمان و یکتاپرستی مرد" . توسط شیخ احمد احسایی تکفیر شد و اورا به جای محی الدین ، ممیت الدین ( میرانده  و نابود کننده ی دین ) خواند و ملا محسن فیض کاشانی از پیشوایان حکمت و الهیات و عرفان  را هم فاسق و اورا به جای محسن ، مسی (= بدکردار) نام داد . به هر حال کسی که محی الدین عربی یا ابن عربی را خوب بداند ( مثل فیض و صدرا ) که البته فقیهان  و روحانیان او را کافر خواهند داشت .

9- بزرگترین فیلسوف ایران ( ابن سینا )  را هم کانون شر دانسته اند ، چنانکه شیخ بهایی معتقد است که اشارات بوعلی راهی ننموده و بشاراتش دلی را شاد نکرده است .  جامی شاعر می گوید : نور دل از سینه سینا مجوی / روشنی از دیده بینا  بجوی .و ظهیر الدین بیهقی ابن سینا را به شرب خمر و فسق متهم کرده است که البته جز بیهقی ، غزالی هم ، در کتاب  منقذ  من الضلال (= رهایی از گمراهی ) خود اتهام   میگساری و انکار معاد را بر بو علی روا داشته ا ست . بدین ترتیب بوعلی فیلسوف مشایی و  شارح آثار ارسطو در ایران را جماعتی ملحد ، گروهی کافر و بر خی دیگر زندیق خوانده اند و گویا بو علی در جواب این گروه گفته اند :

  کفر چو منی گزاف  و آسان نبود / محکمتر از ایمان من ، ایمان نبود 

 در دهر چو  من یکی، آن هم کافر / پس در همه دهر ، یک مسلمان نبود

10- شهاب الدین سهروردی یا شیخ اشراق نیز از این سرنوشت شوم  تهمت زنی دور نمانده و بطوری عرصه را بر او تنگ گرفته اند که از زندگی بیزار گشته و در مقدمه حکمه ا لاشراق خود آرزوی سکوت کرده است و سر انجام فقیهان و رو حانیون سوریه ( حلب ) او را تکفیر کردند و قتلش را واجب دانستند . نه فقط سهروردی صدها نفر فیلسوف و عارف و پیروان آراء خردمندان یونانی و هندی مانند ابوالعلای معری ، صالح بن عبدالقدوس ، ابن ابی العو جا ، ابن مقفع ، ابن راوندی و زکریای رازی و.. به ضعف عقیده  و زندقه متهم شده اند و محمد تقی دانش پژوه  در کتاب احوال و آثار عین القضاه می نویسد :".چون متکلمان ظاهری  از آزاد اندیشان به ستوه آمده و نتوانستند به آنها پاسخ گویند با دستگاه فرمانروایی همدست و هما هنگ شدند و اندک اندک آنهارا از میان بر داشتند "

11- سید احمد فردید به عبدالکریم سروش گفته بود که فلانی یعنی سروش طرفدار شاپور بختیار است و فراماسون و حتی یک بار هم گفته بود که سروش دین ندارد . در ضمن خود عبدالکریم سروش هم فردید را به بی دینی متهم می کند و می گوید : فردید و استادش هایدگر دوران متافزیک ( دینی و غیر دینی ) را پایان یافته می دانستند و بسط نهایی وواپسین اندیشه شان ،  ظهور انصار حزب الله در ایران بود . به شعار های ولایت خواهانه فردید  پس از انقلابش نگاه نکنید . اینها همه از سر سیاسی کاری و قدرت دوستی بود . عنصر خشونت در زبان و در ذهن و در فلسفه و در عمل او نقش محوری داشت ... ( رجوع کنید به سیاست- نامه ص 196 )

12- رسول جعفریان ، فریدون آدمیت را سکولار می داند و معتقد است که آدمیت می کوشید تا از همه ی این روشنفکران یک ملحد بسازد . احسان عبده تبریزی هم در بخارای ( 65 ) جعفریان را یک متعصب مذهبی و سطحی نگر و احساساتی می داند .در" ارزش احساسات" نیما یوشیج، مقلدان شعر سنتی را به " مردار خوار های  پیر "،" حیوانات نشخوار کننده " تشبیه می نماید و  کسی هم از میان آنها نیمارا " پیر مرد دیوانه " خطاب می کند . جلال آل احمد که خود متهم است (به توده ای  و مساله  کتاب غربزدگی ) ، داریوش همایون را در کتاب" خدمت و خیانت روشنفکران" نظری از او نقل کرده است " فاشیست مشرب " می نامد . سخن آخر !  از شهروند  درجه یک و درجه دو و خودی و غیر خود ی و همچنین از  درگیری لفظی هوشنگ گلشیری و بها الدین خرمشاهی در ترجمه قرآن می گذرم- اما وقتی به کسی از سر مذمت می گویند لیبرال، باید آن را اینطور فهمید غیر فاشیست ، که فی الواقع مدح است نه ذم . آنجا که می گویند فلانی تشویش اذهان می کند باید آن را این طور فهمید : یعنی تخدیر اذهان نمی کند که باز هم مدح است نه ذم .

 

تحریر –فروردین 94 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                                فریاد ققنوس در آتش                     

                                                           دمی رو به گهواره ی مردگان

                                                                                 هرات حوصله کن...(سید علی صالحی)

 

 از فرخنده می گویم از یک زن آزاد و مبارز  کابلی

 از خوش آواز ترین پرنده ی جنگل   و                                                           

                                                                                                     

 زیباترین پریماهی ی دریا

 این  زن مثل همان ژاندارک یا ژاندراک که

 اورا نیز در آتش سوزاندند

 فرخنده یکه سوار و بیدار و هوشیار و

روشنفکر تر از آن بود که اندیشه اش را

 با تسلیم خاموش کند

 باری

از فرخنده گی و خجسته گی ی فرخنده خو می گویم

 از شجاع ترین  خانم دنیا

از رقص دستهایش در آتش

 و از پژواک آوازش در کوه

فرخنده یا میمنت

نام شیر زنی ست که فریب رونق بازار ریا را نخورد

و طلسم فساد را شکست و

 با جهل و خرافات دشمن بود

آن قدر بکوشید و بخروشید که

عاقبت با عشق تن سپرد

 فرخنده

ملحد نبود

 اما از شیخ و  قاضی و  فتوا نویس بدش می آمد

 از تعویذ و طلسم و سحر و جادو متنفر بود

از دعای" بلا گردان "ملای نادان افغان 

هم شاید ، بدش می آمد

 اما افسوس که

در شهر  کابل

پاسبانی که بر لب قفل خموشی می زد

 سکوت را

میان " همراهان سست عناصر " خود قسمت می کرد

و  دختر در حضور ماموران پلیس و

" انبوه کرکسان تماشا ،

با شحنه های مامور ، مامور های معذور"

سوزانده شد.                                                                                                                                                                                                                                                                 

 

 با این همه

 این نازنین و ناز وراز و

 این خیل ستاره و آواز

در تاریخ ملت ها

از محاکمه ی طاهره یا قره العین بگیر

تا همین فرخنده  ی امروز

در شعله های آتش

ققنوس یا سیاووش

فرقی نمی کند

یک لحظه مرگ را ستودند .

 

تحریر –فروردین 94 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

            قناری از تنهایی خود  به تنهایی جمع می گریزد

 

 

 تقصیر تو نیست

 وقتی  پای اروتیک و

انار کال نصرت به میان می آید

 عشق میدان را خالی می کند و

"اروس" بازیچه ی موج می شود

 شاعر هم که تنها می شود

از خودش حرف می زند

ازخودش حرف در می آورد

 شاعر معرف خصال خود است و

سجایای شعر هایش

 هنوز رنگین کمان ها و سروها

با عاشقانه های جنجالی ی شان

دور هم جمع می شوند

تا تنها نباشند

اصلن احساس تنهایی احساس پوچی ست و

حس می کنم سکوت شهر و

آرامش دریا 

توفانی را به ما علامت می دهند .

 این همه  پرنده    درقفس

گاهی چلچله ها هم از تنهایی می هراسند

 قناری از تنهایی خود به تنهایی جمع می گریزد

ودرنا می رقصد می خواند تا نترسد

وتوکا در میان درختهای افرا

قهقهه سر می دهد تا سر خودش را گرم کند

و گفته اند که انسان از دیدن خود در آینه هراس دارد

 اما

 هر شروعی، دوست داشتنی ست

آنکه دوستت دارد

دوستش  داشته باش

یعنی-

 هم فراسوی تن اش را هم چشمان درخشان و  

 پیشانی ی بلندش را

همین طور

 لبهای سرخ و پاهای ظریف و 

ساق های کشیده اش را

اما بعد

 این رقص رعنا

این تانگوی  تک نفره

فرقی نمی کند

دونفره باشد

یا...

این بوسه

این خونابه ی گیلاس

و این سرخابی ترین و ضرب الاجل ترین

غزل عاشقانه  را نیز به تدریج

  می دهیم از دست

مرگ همیشه همسایه ی عشق است

در روزگار ما

 زمانه

 زمانه ی سرد است و

روابط

سرد تر و منجمد تر

که هر  بار

خنجری زنگار بسته از قفا

به تن نازک زندگی ات

      فرو  می رود .

 

تحریر- فروردین 94 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

          نامه های بی پاسخ

 

 آی با کلاه

مثل آزولا

دشمن نیلو فر های آبی 

دشمن آب و زورق

  دشمن آفتاب و ماهی

 پ مثل پیچک سیاه باغ

مثل پرنده یی که پر می کشد از آشیان

ب مثل باد سرد

مثل بیداد  تموچین

 مثل بابا نان داد

بابا

 با نامه های بی پاسخ

در گرگ و میش   صبح

در کنار پیاده رو جان داد

بابا جان داد

بابا

عین " بینوایان  ویکتور هوگو"

در جایی از زمین

چون نان نداشت

دلیلی هم برای زنده ماندن نداشت .

 

تحریر – فروردین 94 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                  سرودی می خوانمت هنوز

 

 قلب من به خاطر آمدن ات

هنوز می تپد

 صدای من در کوچه

 به خاطر تو می پیچد

 نگاه من به در است

در کوچه

 تو از راه برسی

 من هم می توانم

 

 انتظار تورا داشته باشم

تنها خوبی ی من

 این است که

 هنوز دوستت دارم

به تمام شعر ها نیاز دارم

 به تمام کتاب ها

 تا به تو فکر کنم

چه خوب است

 دلی باشد

و در آن فقط و فقط

 تو باشی !

 

تحریر – اسفتد 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


                                    پا لوان گل آقاآبکناری و پرومته و حسنک وزیر

                              -------------------------------------------------------

 1 – میر زا طالب خان غنی زاد معروف به  پالوان گل آقا آبکناری فرزند مرحوم میر زا آقا خان در تاریخ دوازدهم جمادی  الآخر سال 1300 هجری قمری در آبکنار / انزلی واقع در میر محله متولد شده است . سالهای کودکی را در  مکاتب   محلی و از سن  8 سالگی به بعد در مدارس الیاس تهران به تحصیل فرانسه اشتغال داشته پس از آنکه گواهی نامه از مدرسه فوق  الذکر دریافت کرد در رشت به شغل مترجمی پرداخته و در اندک زمانی زبان فرانسه را به خوبی تکلم می کرد . این مبارز جوان و نیکنام در  عنفوان جوانی که بیش از 28 سا لش نبود مورد خشم خدایان تایتان ها قرار گرفت و  پس از دستگیری  به دار آویخته شد . و جنازه ی وی مدت  دو سال بر دار بماند . کلا چان  و آلوغان اونه جیگرا بو خوردان – اونه مار کاس باجی ایتا پیلی پا لوان بو .  خو زاک ره خاده : گل آقا جان / ا بجی ته قوربان / جنگل ته رافا    نیشته / در یا   ته واستی خورا دو کوشته  / لو له کلو تورا باسته / لوتکا غرقا باسته / گل آقا جان / ابجی ته قوربان ...

 

1-     پرو مته بنا به روایت اساطیر یونانی ، نیمه خدایی بود ، اما چون " آتش " را از خدایان ربود و به بشر  رسانید ، به بلای خشم خدایان گرفتار آمد و بر فراز صخره ای به بند کشیده شد تا کرکسی مدام از جگرش بخورد و آن جگر دوباره بروید و این شکنجه تا ابد دوام یابد . البته پرومته این آتش یا خرد و دانایی را از خدای زئوس ایتا تور خدای دیگر  بودو زی بو – فادا آدما. ناد رنادر پور شعر ی دارد با نام " دزد آتش " تکه یی از آن را باهم می خوانیم : من مگر آن دزد آتشم که سر انجام / خشم خدایان مرا  به شعله خود سوخت / بر سر این صخره شکسته تقدیر / چار ستونم به چار میخ بلا دوخت / ناگفته نماند از مرگ مادر پرومته هیچ اطلاعی در دست نیست.

2-      و اما حسنک وزیر – ابوالفضل بیهقی می نویسد :" حسنک را سوی دار بردند – تنی چون سیم سفید و رویی چون صد هزار نگار ، و همه  خلق  بدرد می گریستند و  و جلادش استوار ببست و رسن ها فرود آورد و آواز دادند که سنگ دهید هیچ کس دست به سنگ نمی کرد و همه زار زار می گریستند خاصه نشابوریان ، پس مشتی رند ( رند در اینجا به معنای اراذل و اوباش و   اجیر شده ) را سیم دادند که سنگ  زنند ، و مرد خود مرده بود که جلادش رسن به گلو افکنده بود و خبه ( خفه ) کرده . وحسنک قریب هفت سال بر دار  بماند ، چنانکه پاهایش همه فرو ترا شید و خشک شد ، چنانکه اثری نماند تا به دستوری فرو گرفتند و دفن کردند چنانکه کس ندانست که سرش کجاست و تن کجاست و مادر حسنک زنی بود سخت  جگر آور چنان شنیدم که دوسه ماه از او این حدیث نهان داشتند چون بشنید جزعی ( بی تابی ) نکرد چنانکه زنان کنند بلکه بگریست بدرد چنانکه حاضران از درد وی خون گریستند پس گفت بزرگا مردا که ، این پسرم بود که پادشاهی چون  محمود این جهان بدو داد  و پادشاهی چون مسعود آن جهان. و ماتم پسر سخت نیکو بداشت و هر خردمند که این بشنید بپسندید ... " البته پالوان گل آقا آبکناری مار ام – حسنک مار مانستن – خیلی شجاع و نترس بو -  اونه زاک مرگا – حدود شش ماه هیکس اونه ره نوگفت  - بعدا که بیشتاوست فقط  خون گریه بوکود – هفت سال ارسو فو کود  - همسادان  ام اونه امرا وشمارش کودنه – ان بو روزگار  پا لوان گل آقا آبکناری و پرومته و حسنک .

 

 

تحریر – 23 بهمن 1392  وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


                 کلاغ ها هنوز نشسته اند بر شانه هامان

                -----------------------------------

 

 حالا هزاره هاست که هنوز

 برگ های درختان اقاقی

                       باترس و لرز

  این ترانه را می خوانند :

   دیوار موش دارد

          موش هم گوش

  صد سال ست که

 مرغ سحر

 با زبان صورتی خود

  فریاد می کشد :

 زبان سرخ 

  سر سبز را

   هنوز بر باد می دهد

 سی و  اندی سال پیش 

 جنگل

 با رنگ و روی پریده

  یک شب 

    کنار عکس جوانی ام

         آمد به خواب ام

 گفت :  از این جا به بعد

  حرف را باید 

        چند دور در دهان ات 

                   به چرخانی

 گفتم :

 روزها دروغ مصلحت آمیز می گویم

 و شب ها

  در زیر لحا ف حرف می زنم

 چون  حرف حق تلخ ست

 و گفت : زندگی گاهی اوقات

           همین طوری ست

 زیرا

 کلاغ ها هنوز نشسته اند

              بر شانه هامان

 و گفتم : همیشه  همین طور بوده

             از عهد آدم تا  کنون

  شب همان شب

 ترس همان ترس

و حالا هم   دارم

  هی ترس می خورم

    هی ترس

  هی ترس ...

                              تحریر – 22 بهمن 1392 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


 

                                 گیل گامش مقابل گیل گمیش

 

 روایت اول: گیل گمش اسطوره ای است سومری و مربوط به دوران طلایی تمدن میان رودان ( بین  النهرین ) دوره ای که شکوفایی فکر و فرهنگ در آن ناحیه به کمال خود رسیده بود .

 روایت دوم : گیل گامش پادشاه " اوورک " واقع در جنوب بابل ( 2000 ق . م ) نقش وی در حال کشتن دو گاو وحشی باقی است . " حماسه منظومه گیلگامش " بنام این پاد شاه پهلوان در دست است و آن شامل 12 عدد لوح بزرک بخط میخی بوده و چون از گل یا زرد گیل خالص گیلان قدیم ساخته بباسته بو – قطعه قطعه گردیده . امروزه این لوح در دو جا  است. یکی در موزه بریتانیا ویکی در   یونسکو. مضامین این حماسه شامل: عشق / کوه / دشت /  تالاب / آزولا /گیل گمیش  و گیلی گیلی و راز تولد و مرگ و غیره می باشد .

 روایت سوم : گیل گامش یا گراز کش نام یکی از پهلوانان   اساطیر گیلان باستان  که در شمال آبکنار – انزلی  ساکن بوده و نقش وی در حال کشتن سی گراز وحشی و کله خو  باقی  است و آن شامل  چهار عدد لوح زرین  و هم اکنون در کتابخانه  آکادمی  بخارست کنار دیوان شعر گیلکی – پیر شرفشاه دولایی  محفوظ است .

 روایت چهارم : پل ریکور فیلسوف بر جسته ی فرانسوی معتقد است که گیل گامش  - گیله مردی از گیلان بوده و چندین راس گاو نر وحشی بو کشته و  بیشمار گیل گمیش و گیلی  کاپوش و مدتی هم زندگی مخفی داشته ودر  گاوان کلا ( دهی در بابل ) ساکن بوده ولی احمد شاملو – برای اولین بار حماسه ی گیل گامیش را در سال 1340 به نثر  کلاسیک آرکاییسم یا به قولی ( باستان گرایی در زبان ) و زبان آرگو ( زبان مردم کوچه و بازار) باز نویسی کرد که در همان سال در کتاب هفته به چاپ رسید و نظر ریکور را  هم از این که گیل گامش گیلانی بوده تایید می کند . بنابر این در باره گیل گامش  گیلانی حرف و حدیث فراوانی پیش بامه- و  راه گیل گامش راهی است پر پیچ و خم و در عین حال مستقیم . اما از دوسو  در حال جنگ است  : سویی با گاو میشان وحشی عظیم الجثه  وخوش علف   و شبهه خور و بادمان گوش و خرکارو لب و گاو صندوق دار و  چول خوس  و ...از سوی دیگر، با گیل گامیش و گیل کابوش  و کاپیش و سیا گامیش و آبدزدک و...الان  ام هر روز کرا ایتا  پیلی گامیش کشو – در چرا گاه نصیحت گاوی دیدم سیر / آنکه دانش نمی اندوزد مانند گاو فربه می شود ولی از نظر خرد لاغر / من از گاو می ترسم  چون شاخ دارد - عقل ندارد / گاوان به گاو بانان مالیات گرگ و  مالیات علف می دهند . پاسخ عمر خیام به پرسش " گاو چیست  ؟" یا ثور  یا که ثریا ؟ سکوت بود و لبخند : گاویست در آسمان و نامش پروین /  گاو دگری نهفته در زیر زمین

 چشم خردت گشای چون اهل یقین / زیر و زبر دو گاو وحشی و مشتی خربین ...  و اما حرف آخر – گیل گامش های  گیلانی و آبکناری باید  نقش گیلگامش پهلوان را در حال کشتن دو گاو وحشی و سی تا کله خو به خاطر بسپارند  -

 

          تحریر -  21 بهمن 1392 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

 

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


                          گل برف در زیر برف

 

               

 به آب روشن نام تو

       در قلب ام می بال ام

 به کاکل سپیدات

به چشم انداز های سپیده دم ات

 به شانه های سترگ برفی تو

 به  عطر گل

 به خوشبو ترینشان در باغ

بر خیز

 عزیز دل ام

 خواهندگان تو

 از شش جهت نگاه ات می کنند

 مر غان سپید بال در یا

 در به در

 به دنبال ات می گردند

 در یا می گرید

 ماه با بال و پر سپید خود

 هر گز نمی گذارد

 آسمان آبی ات تاریک شود

 نگران نباش

 هر چند در زیر  بحران برف نیز

 هراس قار قار را

   حس می کنی

 و های و هوی دیوار را

 اما باز " شبی شکسته ست امشب "

 باز نفس  می کشی

چون زمین

 گل  مر وارید من

 آبکنار من

 یاسمن صورتی و سپید برفی من

 مهراس

 باز می شوی

 از این برف سنگین

 می شکفی

 می خوانی

 لبخند می زنی

 باشد که از شفقت تو

 تمنای ما نیز افزون شود

                       

                        تحریر – 19 بهمن 1392 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

 

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


 

                                     چند نکته در باره ی مجموعه شعر گیلکی

                                    رافایی غلام حسن عظیمی به فرط رمانتیک

                                       -----------------------------------------------------

 نکته اول- را فا یا راپا به زبان گیلکی به معنی انتظار و رافا اسن  یعنی منتظر ماندن در جایی به انتظار رسیدن کسی یا چیزی ایستادن . رافایی یا چشم به راهی  - چیزی شبیه چشم به راه گود – اثر بکت نمایشنامه نویس ایرلندی .  در پاسخ اینکه گودو کی ست ، گفته است که " اگر  می دانستم در نمایشنامه می گفتم " گودو هیچ نیست – جز همان انتظار ابدی آدمی که هیچ گاه گریبان او را رها نمی کند و آنگاه که انسان به نو میدی می رسد ، همیشه پیام آوری از جانب او می آید تا بگوید :" آقای گودو امروز نمی تواند  بیاید   فردا حتما می آید " یعنی  کمون اولیه مارکس ، مدینه ی فاضله ی فارابی و آرمان شهر توماس مور و...بالاخره امروز نقد  فردا نسیه و این فردا ( گودو ) هر گز نخواهد آمد . حالا به فرض ، شاعر گیلک سرای رافایی انتظار آمدن گودو ها را دارد – خوب وقتی آمدند در این دنیای مرده دوست چه خواهد شد ؟ و بکت جواب می دهد که " نجاتی " در کار نیست . همه چیز از بنیاد بی معنی است و بی معنی تر از همه چیز همین رافایی یا چشم به راهی است .

 

نکته دوم  -- عظیمی ی بیزار از کنون و دلزده از سیاست  و اجتماع و زندگی شهری – انتظار طبیعتی  را  می  کشد که طنینی غریب دارد . همان تصویری که اخوان ثالث از ایران کهن یافته یا  اسطور ه یی که در  ذهنش پرورده است که با واقعیت وفق نمی دهد – هیچگونه حقیقتی ندارد  . بلکه اساس اش صرف احساسات و تمایلات شخصی ست . شاعر رافایی   نیز همین کار را می کند – این بار طبیعت گیلان باستان برای او مدینه فاضله یی ست که در ذهن حود ساخته است و این طبیعت  و  باغ و راغ و مناظر و شالیزار و رود خانه های گیلان – الهام بخش او است در نیکی ها و خوبی ها ، و آن چه را که می پذیرد و دلخواه اوست با معیار و مقیاس آن مدینه فاضله  می سنجد . بنابر این، شاعر مجمو عه شعر رافایی، یک شاعر  رمانتیست ، یک شاعر آرمان خواه و یک شاعر ایده آلیست به مفهوم خوب و درست کلمه است یعنی کسی که در ذهنش  چیزی هست و بهتر از آن( چیزی شبیه گیلان باستان) را طلب می کند .  حال اگر  این خواهش ها و رویاها  در عالم " واقع "   خرسند و میسر نشوند – آیا مخاطب را به  جهان  وهم ها و خیال ها نمی کشاند ؟!

 نکته سوم – افسانه   نیما یوشیج  یک شعر بلند رمانتیک است . یک اثر سمبولیک  و پر از تخیل . افسانه که جای پای شاعران رمانتیک فرانسه ، بخصوص لا مارتین و آلفرد دو موسه ، در آن نمایان بود ، نمو دار تحولی در هنر شمرده شد . نیما در این اثر گوشه های دل خود را می کاود ، قصه عشق و ناکامی و سر خوردگی خویش را باز  می گوید ، و هر جا فرصت می یابد ، صحنه ها و منظره های زیبایی از طبیعت یوش نور مازندران و دوران جوانی خود از شب زنده داری شبانان در کنار آتش ، از لطافت بهار در  میان دره ها و دامان کوهها – صحنه هایی که با اند وه و حسرت دوری از آن عهد و زمان نابود در آمیخته است – تصویر می کند . همان حسرت و اندوهی که عظیمی از غربت طبیعت گیلان می کشد که در سطور آینده به آن خواهم پرداخت . اما نیما از افسانه کوچ می کند – چرا که نمی تواند از وضعیت موجود اجتماع و درد های اجتماعی آن بی تفاوت باشد – با این حال به شعر هایی نظیر ققنوس  و آی  آدم ها روی می آورد – یعنی از رمانتیسم به سمبولیسم اجتماعی .

 

 نکته چهارم – البته فقط  نیما نبود که به افسانه یا طبیعت و یا همان رمانتیک روی می آورد – بسیاری از شاعران مانند : شهریار ، فریدون توللی ، خانلری ، گلچین گیلانی ، نادر نادر پور ، میر زاده عشقی ، هوشنگ ابتهاج و... گفتنی است که عشقی اهل مبارزه هم بود و در  همین رابطه کشته شد و ابتهاج  پسر خاله ی  گلچین گیلانی نیز قول و غزل و ترانه  های عشقی و رمانتیکی را کنار گذاشت و به سراغ درد های اجتماعی رفت   و مانند نیما شاعر ی اهل داد و سیاست که از بیداد  بیداد گران فریاد می زند و نیما نیز در باره سیاست در حرفهای همسایه می گوید :" ادبیاتی که با سیاست  مربوط نبوده در هیچ زمان وجود نداشته و دروغ است  . مفهوم بیطرفی هم بسیار خیالی و بیمعنی است "( حرفهای همسایه ، اسفند 1324 )

 

 نکته پنجم – شعر رافایی عظیمی – نظیر افسانه است  - یعنی وجهی رمانتیک دارد . با این تفاوت که نیما به طرف سمبولیسم های اجتماعی می رود و عظیمی تنها به یک معشوقه ی خیالی و محال گونه و دشوار در طبیعت گیلان بسنده می کند و در تمام لحظات با او سخن می گوید – ضمنا این معشوقه  ی افلاطونی توسط بهار  فرستاده می شود – چنانکه می گوید:" ترا بهار اوسه کوده / بهار ترا خور مچی چاکوده / بهار خو  بوقچه نا تی سر بنا == تو با بهار آمدی / بهار تورا آراست / بهار  تورا راهی کر د "( ص42 ) – شاعر رافایی از آن همزاد و الهام آفرین و نا پیدا تصویری می سازد که فقط خودش  می پسندد و آن طور که دلش می خواهد و تصویر این که آن گونه باش که من می خواهم : " او جور بو بو ، او جور می دیل  خایه بو بو == آن گونه باش ، آن گونه ! / آن گونه که دلم می خواهد . "( ص 16 )

 

 نکته ششم – شعریت شعر رمانتیک گیلکی و فارسی    - یعنی -فرار از  وضعیت موجود . شاعر فی  الواقع از اجتماع و انسان می گریزد . گریز به ناکجا آباد – گریز به   افسانه ها و قصه های  پریان – گریز به جغرافیای خیال و رو یا و  جنون – گریز به گذشته و دوره کودکی و نو جوانی که خاکستر هاشان را هم  حتا باد برده است و بالا خره گریز به روستا و آبادی و طبیعت که امروز برایش حکم تاسیانی یا نوستالوژیک دارد . چرا که شاعر از وضع کنونی  ناراضی ست و معترض . اما نه یک انسان  معترض و ناراضی به مفهوم درست کلمه و به اصطلاح ناراضی سقراطی .  بلکه معترض بیمعنی . با این حساب می توان شعر رافایی عاشقانه ی متعالی عظیمی  شاعر گیلکی  سرا را – شعر گریز و اعتراض خنثی  نام نهاد . اودر تهران ساکن است و دلش برای طبیعت گیلان می تپد . نیما هم آن سالها در تهران زندگی می کرد و عاشق یوش و طبیعت مازندران بود و ما  در شعر های نیما در حول و حوش سال 1305 مکرر به " گریز از زندگی شهری به طبیعت و کودکی " بر می خوریم . نیما این بیت ها را در وصف حال خود می گوید :

  هر سری را با عالم خاصی خوش است / هر که را یک چیز خوب و دلکش است

 من خوشم با زندگی  ی کوهیان / چون که عادت دارم از طفلی بدان

 به به از آن آتش شب های تار / در کنار گوسفند و کو هسار

 بانگ چوپانان صدای های های  / بانگ زنگ گوسفندان ، بانگ نای

 خانه ی من ، جنگل من ، کو ؟ کجاست ؟ / حالیا فر سنگ ها از من جداست ...

 و نیما بعد ها به حدود   سال 1310 – همانطور که بیان شد –  از مبانی شعر های رمانتیک فاصله گرفته و به حوزه اجتماع نزدیک تر می شود – این گریز به طبیعت و کودکی و گذشته نگری در اشعارش رنگ می بازد

 

 نکته هفتم – همین بینش را در شعر رافایی عظیمی می بینیم – او به یاد تلمبار ، گوسفندان ،  کاه و طویله و توم  جار و  بذر افشانی می افتد و می گوید: "شیم امه کونه تلمبار  سرا، خارا گیریم / گاچه جه ، مانده کوله مارا گیریم / جو ب شانی ره امی تو مجارا گیریم / آ بهارا ترا امی امره بریم == می رویم بالای " تلمبار " کهنه مان و بامش را کاه می ریزیم / در طویله، گوساله مان را به آغل می بندیم / هنگام بذر افشانی " تومه جار " می گیریم / این بهار ، تورا با خودمان به همراه می بریم "( ص 38 ) . پوشیده نماند -  شاعر چشم به راهی بر خلاف نیما و بسیاری از شاعران  انسانی ، اجتماعی و سیاسی از  شعر رمانتیک و احساسی و متعالی خود به خاطر  پیوستگی و رابطه ای که با  زادگاه خود دارد – لحظه  ای گیلان را رها نمی کند . او غرق در گذشته است و شعرش اندوه شاعر را از روزگاری رفته می رساند . او به بودن موجودی خیالی در    طبیعت کیهانی در انتظار  می اندیشد در جایی نا معلوم که کمتر چیزی از واقعیت و عینیت او می داند – او در جست و جوی راهی و یا به انتظار نجات بخشی است که اورا رهایی دهد و برای آمدن اش به انتظار و چشم به راهی ایستاده است تا او  خندان از کرت های شالیزار و رود خانه های گیلان بگذرد . شعری زیبا با تصویری بدیع و روشن شاعر را باهم می خوانیم :" امه ره خانده بو کون / امه ره گب بزن / اما تی رافا ایسیم کولان سر / تو امی روخان پوردان بییه / امی تومه جار سر مرزان بییه / امی چومان سره == خندان / سخن بگو / ما به انتظار ایستاده ایم بر بلندای این دشت / تو از پس رود خانه ها بگذر / از کرت های شالیزار / قدم بر چشم های ما بگذار !"( ص52 )

  

 نکته  هشتم—آیا گریز از وضعیت موجود و بیزاری و خستگی از زندگی شهری و طبیعت ستایی  و خیالپر دازی  های شاعرانه  - سبب شده که شاعر رافایی امید بستن به چیزی هرگز نیامدنی و نشدنی را به دوش بکشد ؟ آیا نزدیکی بسیار با طبیعت ، بویژه جنگل و شالیزار و همچنین مساله انتظار را پیش کشیدن – ناشی از شکست  شعر های اجتماعی – سیاسی است ؟ بی شک  در مجموعه شعر گیلکی رافایی عظیمی نه مبارزه و تعهد و مسولیت هست و نه دغدغه ی درد های اجتماعی  و... آن طوری که در آثار نیما مانند : مرغ آمین و ناقوس حس می شود . عظیمی به این جهان پر از بیعدالتی و یاسایی و نامردمی پشت می کند و رو به گذشته و طبیعت دوستی می آورد و  سر نوشت اش را در طبیعت  بی جان جانان بدون تکلیف انتظار می کشد  - انتظاری عبث . چرا  که شعر امروز ما  چه فارسی   و چه  گیلکی ، بنا به حکم روح زمانه ، شعری است  برونگرا – اخلاقی ، انسانی ، سیاسی و اجتماعی . یعنی –شاعر امروز به اوضاع و احوال بیرونی  بیشترتوجه دارد  و شاعر مردمی   معمولا قید تعهد  اجتماعی – سیاسی را به گردن می نهد .

 نکته نهم --  یک نکته ی دیگر و آخرین نکته که می خواهم اشاره کنم شعر موج نو و به دنبال آن  شعر حجم یا پست مدرن است . که یک  جوری به شعر رافایی شاعر گره خورده است . چرا که     واقعیت های اجتماعی – سیاسی  در هر دو غایب است . بگذریم از این که زبان ژور نالیستی موجی ها گنگ و پیچیده است ( احمد رضا احمدی و یدالله رویایی ) و یک نوع سر در گمی برای خواننده شعر است . ولی شعر رافایی عظیمی  ساده  و  هیچ مضمونی غریب و تعقید در آن نیست .اگر چه شاعری است درونگرا و ذهنیت گرا . بنابر این  ،  دلزدگی نسبت به شعر سیاسی – اجتماعی و رمانتیک وقتی کنار هم قرار گرفتند ،  فرزندی به بار آوردند به نام " مو ج نو " و بدنبال آن  شعر حجم یا پست مدرن . و همچنین گریز از شهر نشینی و  دوری  از مساله سیاسی -اجتماعی و گریز به رمانتیک و طبیعت و بویژه  طبیعت گیلان باستان  د ست به دست هم داده اند . مجموعه شعر گیلکی رافایی یا چشم به راهی را پدید آوردند .

 

 

تحریر – 9 بهمن  1392  وب آبکنار کادوس – فرامر ز شکوری

 

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


 

                                         برای هر پرنده یک آشیان

                                        ---------------------------

  1

حالا خیال کن من مالک زمینهای زراعی

             از میمنه

                تا میسره

 تو صا حب سه هزار میلیارد تراول

                 از حفره یی به حفره ی دیگر

                      از صندوقی به صندوق دیگر

                 از بانکی به بانک دیگر

2

 چه فرق می کند

من  حاج راکفلر فرنگی

تو یک نفر انقلابی چارده میلیارد دلاری ایرانی

 این هم ، گاز و نفت و آب و خاک

 و سهم سایه های بزرگ

چار جین کمپانی نجم الدین رازی

 و چندین شرکت و کار خانه ی دیابت 700

 و لاستیک و هواپیما و کشتی بار بری 

چیزی شبیه دیوار بلند گنج قارون

      سر به فلک کشیده ی

                   آقا باقر

                        عصر قجر

3

 و اما ای کاش

 این شرکت های سهامی

             سهام الدین ها

 در جیب بارانی ی مان

            یک کمی مسری بود

 مثل آنفلو انزای مرغی

    زودا ماهی

 برای مرغان سپید بال آسمان آبی

 و ماهیان البرز غربی

 در زیر این رواق آبی

4

 و باز خیال کن من اگر

 شیخ اناسیس کارتل دار

 یا مر حوم دوپن اهل تراست

 و یا مثلا خوشبخت ترینشان

                     در بانک جهان بودم

 برای هر پرنده یک آشیان

می ساختم بالای کوه

 وبرای هر ماهی

یک کیلو گندم به نامشان  ثبت می کردم

 می ریختم تو دریا

 و تمساح خونخواره را هم از 

قزل آلایان لب خوان دور می کردم

 

5

 اما افسوس که

 این جزیره های طلا

و گنجهای پنهان همه اش

 مال بانک داران و کار فر مایان بود

 و برای ما نبود

 برای مااین جا ضیافتی ست و

 همه ی ما مهمانیم  به قولی مهمان

این" میهمانخانه ی مهمان کش "

 آمده ایم که فقط انتظار بکشیم

و به هم بگوییم

ان شاء الله همه چیز

 درست خواهد شد . ان شاء الله

 

 تحریر -4بهمن 1392 وب آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری)

 

                        

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


                                       نکاتی پیرامون شعر موج نو / شعر حجم

                                        ---------------------------------------

1-     موج نو ، نه در ذیل شعر نیمایی جای می گیرد و نه در ذیل شعر سپید شاملویی . یک نوع شعر سپید و بازی کلامی ست و مانند شعر سپید فاقد وزن عروضی است . موج نو شیوه ی بیان خود را از نثر روز نامه ها و رسانه ها اقتباس کرده است  و نیز از ترجمه شعر های شاعران غربی هم الهام می گیرد . معروفترین شاعر موج نو احمد رضا احمدی است . شاعری است  که شعرش بسیار گنگ و نامفهوم است و به قول سیمین بهبهانی ، شاعری که در خواب می سراید . البته معروفترین شاعر " شعر سپید " احمد شاملوست که از نیما جدا شد و شعر سپیدش اکنون شعری است سبکروح ، سبکبال  و سیال . ناگفته نماند ، بانی و تئوری پرداز شعر حجم یدالله رویایی است . همان طور ی که پدر شعر نو یا آزاد نیما بود.

2-      مو ج نو چگونه پدید آمد ؟ بیزاری از شاعران رمانتیک و احساساتی که غالبا روحیه ای بیمار را به جامعه تلقین می کردند و بدبینی از شعرایی که گرفتار آه و ناله و گل وبلبل و یا   که به میخانه ها پناه می بردند و همچنین ترجمه آثار شاعران غرب و حجمی از فرهنگ و رسوم آداب اروپا وارد سرزمین ایران شد و خوراک جوانان را فراهم کرد و موج نو را پدید آورد یعنی دلزدگی نسبت به شعر سیاسی – اجتماعی و رمانتیک وقتی کنار هم قرار گرفتند ، فرزندی  به بار آوردند به نام موج نو . موج نو هیچ تعهد و التزامی برای هنر ندارد – شعر های رمانتیکی را هم  قبول ندارد و از شعر های سیاسی و اجتماعی هم بسیار فاصله دارد . نه به اوزان عروضی قدیم اعتقاد دارد نه نیمایی و نه شاملویی . موج نو در آغاز  به توسط کسانی مثل اسماعیل نوری علاء و دیگران تبیین و تبلیغ می شد .  ( اما امروزه نوری علاء وارد عرصه سیاست و اجتماع شده و دم از دموکراسی و سکولاریسم می زند ) یدالله رو یایی که در این سال ها اول موجی بود بعدها حجمی شد . او از مدافعین سر سخت " موج نو " – البته با شرایط و استثنا ئاتی است بعدها در یک مصاحبه سال 1350 می گوید :" در حال حاضر موج نو در شعر نمی بینیم ، جز آنکه اگر حرکتی نو مطرح باشد ، حرکت شاعران حجم گراست و آنچه در سال های پیش به نام موج نو نام گرفت ، پدیده ای خام بود که ناپخته ماند و ناپخته رفت " برخی محققان تولد رسمی شعر موج نو را سال 1341 با دفتر با دفتر شعر " طرح " احمد رضا احمدی می دانند . در سال 1348 بود که عده ای از شاعران و هنرمندان گرد هم آمدند تا اوضاع آشفته موج نو را سرو سامانی ببخشند و بیانیه ای صادر کردند موسوم به " بیانیه شعر حجم " به هرحال ، این بیانیه شاخه جدیدی از شعر پدید آورد تحت عنوان "شعر حجم " همانطور که بیان شد تئوری پرداز آن رویایی بود و مدتی شاعران جوان را به خود مشغول کرد و یکی از شعر های او سوراخ در هفته هاست مثلا شنبه سوراخ  / یکشنبه سوراخ / دوشنبه سوراخ سوراخ / سه شنبه سوراخ سورا خ سوراخ / چهار شنبه  حرکت سوراخ ها / پنج شنبه سوراخ همه روی راه /  جمعه همه سوراخ ها  در چاه ( از کتاب " از سکوی سرخ " – " یدالله رویایی " – ص 144-1357 )  این قطعه ، اگر هزارو یک معنای باریک تر از مو  هم داشته باشد ، به هیچ وجه نمی تواند شعر به حساب آید . آیا منظور از سه شنبه یعنی – سه سوراخ و یا که  ایشان از 12 سوراخ ظاهری آدمیان تنها سه سوراخ را بر گزیده اند ؟!  به هر حال ، وقتی واقعه سیاهکل در سال 1349 پیش آمد – به نفع شعر چریکی ( شعر های چریکی امثال خسرو گلسرخی ، سعید سلطان پور و علی میر فطروس ) که درست مقابل موج نو و شعر حجم بود – تغییر کلی داد و صفحات روزنامه شد شعرهای چریکی . و بعد از انقلاب 57 بساط شعر موج نو و حجم و چریکی بر چیده شد . پرویز اسلامپور ، چه کی نی ،  هوشنگ چالنگی ، شاهرختاش و ... از دیگر  چهره های موج نو هستند که حافظه تاریخ نام آن ها را در خود نگاه نداشته است . ( این بحش را از کتابهای تاریخ تحلیلی شعر نو ، شمس لنگرودی و کتاب شعر معاصر ایران ، مهدی زرقانی بهره بردم )

3-      محمد حقوقی در باره ی شاعران موج نو می نویسد :" ... شاعران موج نو ، همچون : بیژن الهی ، بهرام اردبیلی ، پرویز اسلامپور ، علی  قلیچ خانی ، احمد رضا چکینی ، و نیز  هوشنگ چالنگی در راه گشوده ی احمد رضا احمدی که در دهه ی چهل به حرکت در آمده و بعد از مدتی به توقف رسیده ( و به خاطر نداشتن مخاطب ) و باز در سال های نخست انقلاب ، در آثار شاعرانی  همچون : فیروز ناجی ، یار محمد اسد پور ، محمد شجاعی و قاسم هاشمی نژاد پیدا و پنهان شده بود ، تداول  یافت و در خط آثار شاعرانی مانند : سیروس راد منش ، آریا آریا پور ، محمد مهدی مصلحی ، هر مز علی پور ، قاسم آهنین   جان ، زهره خالقی در کنار آثار دیگر گونه ی محمد رضا اصلانی ، شاپور بنیاد ، احمد محیط و فرامرز سلیمانی ( سر دبیر نشریه اینتر نتی موج) به جریان افتاد ( شعر امروز ایران ، به کوشش خسرو ایمنی ، ص 38 ) و اما مخالفان  شعر  موج نو و شعر حجم چه کسانی هستند ؟ از  طرفداران نظام  عروضی قدیم که بگذریم – مثلا شعر حجم رویایی مورد خشم علی دشتی قرار گرفت . واز شاعرا ن نسلی که بعداز نیما  پا به عرصه نهادند و از او چون آموزگار الهام گرفتند و شعر نو یا شعر آزاد نیما یی را به سطح ملی و رسمی رساندند   از مخالفان موج نو و شعر  حجم یا پست مدرن هستند   . این شاعران عبارتند از : فروغ فرخزاد ، مهدی اخوان ثالث ، احمد شاملو ، نصرت رحمانی ، هوشنگ ابتهاج ،  سیمین بهبهانی  ،سهراب سپهری ، فریدون مشیری ، مفتون امینی ، بیژن جلالی ، منو چهر آتشی ، منصور اوجی ،  حمید مصدق ، شفیعی کدکنی ، طاهره صفار زاده ، نادر نادر پور ، اسماعیل خویی ، کاظم سادات اشکوری ، جواد مجابی ، علی بابا چاهی ، ضیا موحد ، محمد مختاری ،   سید علی صالحی و... خیلی های دیگر

4-      و مهدی اخوان لنگرودی  می نویسد :" موج نویی ها را به قول اخوان ثالث ، " هیچ بارانی آنان را شست نتواند " احمد  رضا احمدی و اسماعیل نوری علا – تمام سعی و هم و غم شان در این بود که بن پایه های این مکتب را سفت کنند اما فرزندان نا خلف این امواج به تخریب ساحل پرداختند . آقای محمد حقوقی هم نمره های بیست را همیشه ردیف چنین گرو هایی می کرد که همکار و هم قبیله هم بودند . تکه ای از شعر دکتر " فیلسوف هوشنگ ایرانی " را  با هم بخوانیم : گوش – سیاهی زپشت ظلمت تابوت / کاه درون شیر را می برد / هوم بوم / هوم بوم / وی یو هو هی ی ی ی ی   / هی یا یا هی یایا هی یا یا یا !! ... شمس لنگرودی هم برای شعر هایی از این دست یعنی – یو یو ... میو میو  ... هوهو قطار می رود و هورا می کشد . بغض جوزک گلویم را می فشارد و پیش خودم فکر می کنم ، شاید من جز عقب افتاده ها هستم به روایت پست مدرن ها " کلاسیک های شعر نو " و موجی ها که در پرواز و آواز بلبل چوبی ، را نمی توانم درک کنم در این میان آمدن " موج نو " و " موجی های " دیگر ، خیلی از چیز ها قاطی هم شدند . یک نوع سردر گمی برای خواننده شعر ."( ببار این جا بر دلم ، گفت و گوی بهزاد موسایی با مهدی اخوان لنگرودی ) ناگفته نماند موجی ها اسم خودشان را می گذارند"آوانگارد" دست کم از معادل فارسی اش یعنی – پیشرو / پیشگام هم استفاده نمی کنند و دیگران یعنی  مخالفان و منتقدین را واپسگرا ، ساده نویس و مرتجع  می  نامند . اما وقتی از احمد شاملو پرسیدند موج نو چیست ؟ گفت : من که اصلا شعر شان را نمی فهمم – با این که به هر حال سی و  چند سال است  در فضای شعر تازه نفس می کشم نمی دانم چرا هیچ سطری از شعر شان به دلم نمی نشیند "( یک هفته با شاملو ، مهدی اخوان لنگرودی ، ص 31 ) و همچنین وقتی از  هوشنگ ابتهاج پرسیدند که این حرفو قبول دارید که موج نو صبغه سیاسی – اجتماعی شعر نیمایی رو کم رنگ کرده ؟ گفت : بی شک  - من اعتقاد دارم که ساواک این جریانو ترویج کرد . و در پاسخ به این سوال که نقش مجله فردوسی چی بود ؟ گفت : بی شک یکی از سر چشمه های این جریان مجله فردوسی بود . بی شک منشاء مفاسد شعر معاصر یکیش همین مجله فر دوسی بوده و این آقای عباس پهلوان  ،  یه میدان باز بود که این شعر ها رو  با سلام و صلوات چاپ می کرد .."( پیر پرنیان اندیش ، هوشنگ ابتهاج ، جلد دوم ، ص 698 )

5-      گروهی از شاعران دهه هفتاد موسوم به پست مدرن با تاکید افراطی خود بر زبان شعر نه تنها به مفاهیم عام و مسایل سیاسی و اجتماعی پشت می کنند ، بلکه عملا سعی در نادیده انگاشتن محتوای شعر دارند . وراه را بر هر نوع درک و دریافتی می بندد و شعر بی مفهوم  جلوه می دهد . مضامین زمینی ، پست و بی ارزش که بیانگر روحیه پوچ انگاری آنهاست  بر اغلب اشعار شان سایه گسترده است . درباره پست مدرن باید بگویم  وقتی که آدمی از مدرنیسم می گذرد باید از دوران نقادی عبور کند و به ماوراء دوران نقادی برسد که دوران پست مدرنیسم یا دوران پست کرتیکال است . در دوران مدر ن، عقل علی رغم  نقد شدن همچنان محترم است و فی الواقع جانشین خدا در دوران کهن است اما در دوران پست مدرن، خدا هیچ جانشینی ندارد و صحنه از هر گونه اصل مستقل و مقدسی خالی شده است . به قول ریچارد رورتی: روزگاری عقل جانشین خدابود یعنی خدایی می کرد، اما امروز هیچ خدایی نداریم نه عقل و نه چیز های دیگر . پست مدرنیسم با این اعتقاد متولد شده است که هیچ تکیه گاهی وجود ندارد و لذا از جستجوی حقیقت باید  نومید شد  و طرفدار نوعی انار شیسم است . اینک به شعر نامفهوم و معنا گریز رضا براهنی توجه فر مایید : وقتی تویید ه ای تو مرا یک سر / من را منیدنی هم می ماند / شد هیچ گاه با تو من بمنم؟ شد؟/ وقتی هر ها همه هرند و بر ها همه همه اند در انتهای همگیدن / تن بر هری نشدن دادم تا تو مرا بتویی یکسر / شد ؟ شد که من بمنم ؟ شد /  ... ( شعر رضا براهنی به نقل از  ادب پژوهی ، همان ، ص 48 )

6-     امروزه شعر نیمایی یا شعر آزاد و شعر شاملویی یا شعر سپید وشاگردان آنها پر خواننده ترین شاخه های فعال شعر معاصر به شمار می آید .شعر حمید مصدق، فروغ فرخزاد،سهراب سپهری،  فریدون مشیری ، اخوان ثالث ،  هوشنگ ابتهاج و .. هنوز خواننده و مخاطب دارند . و شاعرانی نظیر : علی بابا چاهی ،  منصور اوجی ، قیصر امین پور ،    ناهید کبیری و نداآبکاری و رقیه کاویانی و  مفتون امینی   و شمس لنگرودی و سید علی صالحی  و...   همچنان دوستداران خودشان را دارند . ولی شعر موج نو و شعر حجم به گفته ی بسیاری از محققان مخاطب ندارند . محمد علی شاکری در باره شعر حجم یا پست مدرن  معتقد است که بعضی نشریات ادبی بی انصافی می کنند و شعر نیمایی را در در تقسیم بندیشان در کنار این گونه شعر ها می گذارند و هم سنگ با این ها می شمارند . مثلا در کنار شعر حجم یا پست مدرن ، شعر حرکت و... یا اخیرا بازی های کلامی مثل شعر اتو گراف یا شعر  دیجیتال یا شعر " خواندیدنی " که در برخی نشریات ادبی می بینیم( مثلا در عصر صفویه یک شاعری یک دیوان شعر بی نقطه سروده بود ) – دوستان مدرنیست هم خجالت می کشند که بگویند ما مخاطب نداریم و خجالت می کشند بگویند ما داریم ناتوانی های خودمان را با این بازی های کلامی ، پنهان می کنیم . ( ماهنامه آزما ، شماره 75 ، آذر 1389 )

7-      علی بابا چاهی می گوید : شعر در دهه ی هفتاد گونه های مختلفی دارد ، شعر عینیت گرا  یا شعر شی ء گرا ، شعر آسان ، شعر گفتاری ، شعر مفهوم گرا ، شعر  موضوع گرا ، شعر ساختاری و ... قرار نیست شاعران در دهه هفتاد همه  در زمره ی متفاوت نویس باشند . در هر جریان شعری سه چهار تن بیشتر ماندگار نمی شوند ، از شعر حجم چند نفر ماندند آن هم در شرایطی که مرتب مانیفست صادر می کردند و چه قدر اسم ها و چه قدر اسم ها و چه قدر آد م های معتبر مثل بیژن الهی و این ها که آدم های با سوادی هم بودند که هنوز هم آقای یدالله رویایی معتقد است که بیژن الهی در شعر پیامبر است که شناخته نشده ، بله ممکن هست که بعضی از پیغمبر ها فقط سه نفر پیرو داشته باشند . (  ماهنامه آزما ، همان ، ص17 ) حالا پاره یی از شعر  "دوپین دتکتس " بیژن الهی را باهم  بخوانیم : آن یکی خالی به پیشانی داشت / نقشه هم دقیق بود : حفره یی در سقف ... / و ماه در خسوف / و هر دو تو آمده بودند / ولی بعد فضای سفید بود / خیگری شده بود ، از درون / یا بیرون / حتم نداریم ، وگر نه ساده تر می بود : شاید برق جواهر بیرون / از  حد تصور بود   یا شاید / صاحبخانه غفلتا کلید چراغ را زده بود / ...( هزارو یک شعر  ، محمد علی سپانلو ، ص 978 )

 سیمین بهبهانی در باره معروفترین شاعر موج نو یعنی احمد رضا احمدی می نویسد :" شعر احمد رضا احمدی را باید بی توجه به وزن و قافیه و صنایع بدیعی ی قدیم و جدید بخوانی . باید بگویم که او  ناخو است بسیاری از  خامان جوان را فریفته است تا بی آگاهی از وزن و شرایط کلاسیک و لوازم شعر مدرن ، و صرفا به خیال آن  که چنین سرودن بسیار کم هزینه و آسان است ، دست به سیاه کردن کاغذ بزنند و سر انجام سر خورده از ناکامی " دنباله ی کار خویش گیرند " .... حیله کنید / این عقیق جوان شود / آن درخت برگ دهد / آن تشنه به خطایش دعا کند / آب بنوشد ... با خود می گویم بهتر بود می گفت :  این " عتیق " جوان شود ، همچنین آن تشنه " با خدایش " دعا کند . ( یاد بعضی نفرات ، ص 56-59 ) و درباره ی یدالله رویایی هم این گونه قضاوت می کند :" رویایی شاعر همگان نبوده و نیست . اندک شماری ( از تعداد انگشتان دست تجاوز نمی کند ) با شعرش عشق می ورزند زبانش بر روی هم ، با معیار های ادب سنتی منطبق نیست . به کار گرفتن واژگان در شعر رویایی نا متعارف است . رویایی در کتاب بر جاده های تهی ( 1340) با زبانی ساده و بی پیرایه و با همه ی خامی های خاص آغاز شاعر ی سخن می گوید . کم کم و با گذشت سالیان ، پوست عوض می کند  ... تا جایی که گاه این گونه رفتار او با زبان به نوعی تکلف ( و تصنع و  پیچیدگی های لفظی و معنایی ) یا بهتر بگویم ، به نوعی " ادا " بدل می شود . در شعر لبریخته ها از این نمونه ها بسیار می بینیم : می پرد با پر پوست  / گوشت / برهنه حرمت گوشت را / می گویی / وقتی که با تنی از پر / عزیمت پوستم را / پرواز می دهد /  ... و یا  : شطحی دیگر : از تو می آید آن چه که منم / وقتی که تمام من می آید از آنچه تمام توست / من می روم از آنچه منم / و آن گاه چیزی ست / به من دوان دوان می آید . (   همان ، ص 364 ) ناگفته نماند ، سیمین بهبهانی – بانوی غزل ایران   با بقیه منثور سرایان از جمله احمد شاملو  پدر شعر منثور چنین رفتاری ندارد  - حتی کسانی که دستی  در سرودن شعر  منثور داشته ا ند  ، مثل هوشنگ ابتهاج از آن جمله است شعر با بوسه برادری  . یا شعر منثور سهراب سپهری و فروغ فرخزاد و بیژن جلالی و... خیلی های دیگر      

                تحریر – 29 دی 1392وب آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                     چند نکته در باره ی شعر سپید  ( و بی وزن و قافیه ) بیژن جلالی

                                     -----------------------------------------------

1-     بیژن جلالی . شاعر . برنده  جایزه بهترین کتاب  شعر سال . از جلالی به عنوان یکی از چهر ه های شاخص " شعر سپید " در ادبیات معاصر فارسی یاد کرده اند .

 پدر بیژن  ، ابراهیم جلالی ، مادرش اشرف الملوک هدایت  . بیژن در سال 1306  تهران  چشم به جهان  هستی گشود . پس از طی  تحصیلات مقد ماتی ، برای ادامه تحصیل به تولوز فرانسه رفت . پس از پنج سال اقامت ، نا چار درس را نیمه کاره رها کرد و در سال 1331 ، یعنی اندکی پس از خودکشی  دایی نامورش ، صادق هدایت ، به ایران باز گشت . در دانشگاه تهران ، به تحصیل در رشته زبان و ادبیات فرانسه پرداخت و از این دانشگاه فارغ التحصیل شد . مدتی مسول آزمایشگاه دبیرستان ایرانشهر بود و مدتی هم در دبیرستان ها انگلیسی تدریس کرد . سر انجام ، چون دوره مردم شناسی را در مو زه مردم شناسی پاریس خوانده بود ، به وزارت فرهنگ رفت ، در موزه مردم شناسی به کار پرداخت در 1359 باز نشسته شد . دفتر های شعر او عبارتند از روزها ( 1341 ) ، دل ما و جهان ( 1344 )، رنگها و آب ها ( 1350 ) آب و آفتاب ( 1362 ) ، روزانه ها ( 1373 ) ، شعر سکوت ( 1385) و نیز منتخبی از اشعار او تحت عنوان  " بازی نور " در سال 1369 منتشر شد  . بیژن در 14 دی 1378 در تهران در بیمارستان شریعتی به علت سکته مغزی در گذشت  

2—سیمین بهبهانی می نویسد :"  هفتادو دوسال جهان را زیبا خواست و نیز وطنش را ، شهرش را و خانه اش را . به سیاست کاری نداشت و هرگز ندیدم که در مباحث سیاسی با علاقه دخالت کند . می گفتم : چرا ازدواج نمی کنی ؟ می گفت : دیگر دیر است . با آن که بسیار از مرگ می سرود . بیمی از مرگ نداشت یا دست کم در شعرش چنین بود . بر خلاف نادر پور که در شعرش مرگ را دشمن می داشت و از آن می هراسید ، جلالی با مرگ  عاشقی می کرد . ببینید  این گونه تصور از مرگ چه زیباست : چون فانوس در یایی / مرگ سوسو می زند / که ساحل / از این سوست . .. زندگی اورا  از زبا ن خودش چنین بشنوید : مردی از  اندوه بود / دانشی بی ستاره داشت / خوابگردی بود در روز / و بیداری در شب / و تنهایی اورا چنین مجسم کنید : فقط خورشید مرا گرم می کند / از دور / تن نزدیک تری ندارم / و با شعری دیگری از خود او شرح هفتادو دوسال زندگی ی ارجمندش را در کوتا ترین عبارت بشنوید :  من پای  بر جای آب نهادم / از این رو بی صدا / آمدم و ... رفتم . " ( یاد بعضی نفرات ، ص 229 )

3—شعر جلالی ساده و روان و به دور از  هر گونه پیچیدگی های لفظی و معنایی است . و همخوان با عرف معمول نثر  است . که اصل  آن را  می باید در مناجاتنامه خواجه عبدالله انصاری و مقالات شمس تبریزی جست .   . با آنکه به تعبیر حافظ جهان را " دامگه حادثه " می دانست و برآن بود که ما " از بد حادثه اینجا به پناه آمده ایم "  و بعد   گفتنی هامان تمام می شود و  تنها خواهیم  ماند : به زودی / آنچه را که گفتنی داریم / تمام خواهد شد / و ما خواهیم ماند / و تنهایی ما .  فروغ  فرخزاد  می گفت:" شاملو بعضی وقت ها واقعا افراط می کند ، حتی در بی وزنی . من در این زمینه فقط به  دو نفر بر خورد کردم که واقعا وقتی شعر شان را می خواندم ، حس می کردم احتیاج به وزن ندارم ، یکی احمد رضا احمدی و یکی بیژن جلالی . "( پژو هشگران معاصر ایران ، اتحاد ، جلد 6 ، ص 578 ) به مناسبت انتشار کتاب" روزانه ها " ، احمد رضا احمدی با بیژن جلالی گفت و  شنودی داشته است . وقتی از جلالی پرسید : من کم تر شاعری را دیده ام که این قدر شعرش شباهت به خودش داشته باشد . جلالی در پاسخ می گوید : شما با چشم باطن به من نظر کرده اید و مرا این طور دیده اید البته شعرم بهتر از خودم است . " ( شعر سکوت  ، گزیده شعر های منتشر نشده سال های 1350 – 1345 بیژن جلالی )

4—پیش از احمد شاملو  ( پدر شعر منثور ) – از همه مهمتر هوشنگ ایرانی  فارغ التحصیل رشته دکتر ی  ریاضیات از دانشگاه تهران بود  که شعر بی وزن  عنوان شد . به جز ایرانی نمونه های دیگر از این نثر گونه های بی وزن را در دهه ی بیست و سی به قلم های : پرویز داریوش ، غلامحسین غریب ، بهمن فرسی ، شین پرتو ، فریدون گیلانی نیز می توان دید . و بعد ها  فقط بیژن جلالی بود که به شعر بی وزن روی آورد .   وی با انتشار  کتابها یی نظیر : آب و آفتاب ، روز ها و روزانه ها و... به تدریج نشان داد شاعری است که با دید بدبینی به جهان می نگرد . چون ، بیژن نوعی بینش خیامی بر زندگی داشت .    حال که هستیم از آنچه هست  و دوست داریم لذت ببریم . از طرفی بیژن ، خواهر زاده صادق هدایت بود می گویند بر حسب اتفاق ، شباهت های خلقی و خلقی اش به هدایت کم نبود – تر کیب صورتش مانند او بود ، همانگونه استخوانی ، کمی سیاه چرده تر ، مانند او کم جثه و لاغر و مانند او شکننده . بی آن که بخواهد تقلید از دا یی خود بکند ، بعضی حالت ها و تیک های شبیه او را داشت .   همچنین بعضی جرقه های اندیشه  و مانند او ازدواج  هم نکرد .  شعرش بی زرو زیور بود . حتی وزن و قافیه نداشت – شعر هایش هم مانند خودش ساده و بی اد عا بود نه پیچیدگی شعر هوشنگ ایرانی را داشت و نه شعر معنا گریز رضا براهنی را . مانند  نثر روان  بود و ابهام آگین نبود که بخواهد چشم جوان ها را بگیرد – پیچیده و گنگ نبود که شاعر خودش نفهمد . و بیژن طبیعت گرا بود .

5—بیژن جلالی عاشق طبیعت بود مانند نیما ، عشق به افسانه یا همان طبیعت داشت . به نمونه های زیر توجه کنید : باران می شوم / ودر خود می بارم / خورشید می شوم / و در خود می تابم / سبزه می شوم / و در خود می رویم / باد می شوم / ودر خود می وزم / خاک می شوم / ودر خود فرو می افتم / شب می شوم / و بر خود سایه می افکنم / عشق می شوم / ودر خود / بر تنهایی خود می گریم /(شعر سکوت،ص336) یا : برگهای سرخ چنار / در این غروب پاییزی/ که نا گاه خورشید / از پس ابر ها / به آنان سلام گفت / چون چراغ می درخشیدند / هیچ دست بشری / هیچ گاه / جهان را به این زیبایی / چراغانی نخواهد کرد / ( از کتاب روز ها ) مهدی زرقانی می نویسد :"   شعر بیژن جلالی ، زلالی عاطفی دارد و روانی زبان ، شعرش  چنان ساده است که گویی با تو سخن می گوید درست مثل سهراب سپهری ، تمام ساختمان شعر جلالی ، در دل طبیعت روشن و زلال بنا شده است . به هر کجا رو کنی یا از هر چه سخن به میان آید ، یک سر کار ، بی استثناء به طبیعت باز می گردد ، در یک کلام شعر او عبارت است از " بر قرار ی رابطه شاعرانه میان حالاتی که بر او می گذرد با طبیعت " . نگاه کنید که شاعر برای بیان یک حس درونی چه تصویر مناسبتی از دل طبیعت بر گزیده است : در کناره های جنگل / گیاهانی می رویند / که از تاریکی جنگل بیمنا کند / ولی پای رفتن / به دشت های دور را نیز ندارند . "( چشم انداز شعر معا صر ایران ، ص 683 )

6- بیژن  ، شاید تنها کسی باشد که راجع به خود شعر شعر نوشته -  مخصوصا در کتاب روزانه ها  تعریف های زیادی برای شعر دیده می شود . برای مثال چند نمونه از کتاب روزانه ها را می آوریم : شعر چون چراغی / خواهد بود / برای من / و با آن تاریکی ها را / تما شا خواهم کرد / ( دفتر اول ، اندوه روزانه ها ) – شعر فرا گیر است / چون مه صبحگاهی / و همه چیز را تا آستانه / رویا می برد / و سپس نسیمی  / آنرا می پراکند ( دفتر دوم ، آسمان کلمات )—هر شعر خوب / رویایی است  / که می آید / لحظه ای می پاید / و می رود ( دفتر چهارم هر شعر خوب )- جهان ا ز آغاز تا پایان / شعری است محزون ( دفتر چهارم ، هر شعر خوب )--- شعر خوب / مثل نان خوشبوست / و از بوی خوشش / شناخته می شود ( دفتر ششم ، فصلی نو در شعر بگشاییم )

7-  گفتنی است که بسیاری از شاعران شعر منثور یا سپید سروده اند ، از  شین پرتو و تندر کیا گرفته تا احمد شاملو ، طاهره صفار زاده ، مفتون امینی ، احمد رضا احمدی ، بیژن الهی ، یدالله رویایی ، رضا براهنی ، محمد علی سپانلو ، جواد مجابی ، علی بابا  چاهی ، ضیا موحد ، محمد مختاری ، بیژن نجدی و ... اما سادگی و زلالی شعر بیژن سبب شده که اودر جذب خواننده و مخاطب از   صفار زاده ، یدالله رویایی ، بیژن الهی ، احمد رضا احمدی و رضا براهنی موفق تر باشد  چرا که شعر احمد رضا احمدی بسیار گنگ است و زیبایی خاصی در شعرش دیده  نمی  شود یا صفار زاده که  بعد ها ( بعد از انقلاب ) از پیچیده گی ناگهان به سادگی روی آورد و بعد از انقلاب محافظه کار شد و یا یدالله رویایی  که شعر هایش حکم ا سطقسات میر داماد را دار د، که به قول سیمین شاعر همگان نبوده و نیست . اما شعر بیژن جلالی ممکن است باب طبع نخبگان و خواص نباشد  . اما خوانندگان و مخا طبان خود را دارد.  چون اندیشه هایش بلند است و مناسب  حال طبقه نخبگان هم هست .

8—بیژن  کتاب" روزانه ها " را به برادرش مهرداد جلالی و به مادر  خود اشرف الملوک هدایت تقدیم کرد . او مادر  اش را بسیار دوست می داشت . و  پیش از مرگ قبری در کنار مادرش  برای خودش خریده بود . پوشیده نماند مرگش  هم ساده بود با حضور چند  تن از دوستان و فامیل  و هوشنگ گلشیری و محمود دولت آبادی  در بهشت زهرا به خاک سپرده شده  .  و باز  از مجموعه شعر " روزانه ها " نمونه  هایی را می آوریم که حاصل نگاه شاعرانه خود شاعر است به جهان و زندگی و مرگ : 1- مهلت جهان / مهلتی است که پروانه ای /  از گلی بر می خیزد / تا بر گلی دیگر بنشیند / ولی عمر جهان چه طولانی / و درد چه بی پایان می نماید  . 2—هوای رفتنم هست / افتادن و خیزان / به سویی که نمی دانم / و به جایی که جایی نخواهد بود . 3 – من با خیالی زندگی کردم / خیالی که هر گز آنرا باور نداشتم / و اکنون با خیالی خواهم مرد / در عین بی خیالی .4—این شب برفی / مرا به یاد رفتگان می اندازد / گوییا برفی بودند / که آب شدند . و اما در باره ی عنوان شعر باز  تنها شاعری است که برای شعر هایش نام خاصی یا عنوانی انتخاب نکرده است . مثلا می توان یک پاره را حذف  کرد یا جابه جا کرد و آب هم از آب تکان نمی خورد . در پایان این مقال چند پاره از  کتاب شعر سکوت را با هم می خوانیم : دریا / چون قلبی / از شادی می طپد . ( ص 203 ) دوست داشتن / حق من است / و کسی این حق را / از من باز نخواهد گرفت ( ص 346 ) خداوندا تورا / نشناخته ام / فقط تورا دوست داشته ام (ص 172 ) آنچه که هست / مرا بیاد / آنچه که نیست می اندازد  ( ص 129 ) خداوندا / آنگاه که جهان را / از تو بگیرند / تو نیز هیچ می شوی ( ص 140 )

 

                     تحریر  - 20 دی 1392وب آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )  

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

عشق آشنا ترین صدا

                                ------------------------

                  من نمی گویم که صحبت از

                      فراوانی مرگ نیست

                                در خیالی که از آن پر شده اند

                                      مرگ و شب و باد

                              باز نمی گویم که صحبت از پاییز نیست

                                    در باغی که  پر از

                                                    برگهای زرد اند

                  اما  صحبت از صدای عشق هم هست که

                              از خیابان مردم جاری ست

                       صدای لیلی

                      صدای  شیرین است که از پشت  کاج ها می آید

                   من به پچ پچ برگها گوش می دهم

                    من نگاه می کنم در آب

                       من به تو گفتم که عقل از سرچشمه ی

                                           عشق آب می خورد

                     و عشق  به صدای شعر های سپید هم  گوش می دهد

                                  و آواز همسفر اش آب  را دوست تر می دارد

                  و به عاشقان رود و ماهی و کبوتر لبخند می زند و می رقصد

                                                  میان شعرهای طربناک

                                                  میان دیوان حافظ

                    وعشق اما عشقه ست و عشقه پیچکی  ست که

                              برگ  های  شمشادو سرو را زرد کند

                       و برگهای  سپیدارو ارغوان را نیز بریزاند

 عشق شادی را بر ابر فروردین بهاران ترجیح می دهد

               و از حجم گریه های جویبار و چشمه  و رودهای حزن نفرت میکند 

                 مخصوصا از غلظت ناله های مرغ سحر

 عشق شکفتن نسترن رامی فهمد

                     آخرین  تیر آرش را

                   و آخرین آواز قورا

                اما همین عشق کنار قایق که می ایستد

                         من نمی دانم چه می خواهد از این همه

                                کوهه های امواج دریا

                       انگار تالب دریا اولش آسان ست

                               واز این جا به بعد مشکلها

                           به قولی ( که  عشق آسان نمود اول

                                                    ولی افتاد مشکلها ) 

                     و باز همین عشق در برابر

                                           امواج مهربانی و نور

                                     به احترام بر می خیزد

                           اما این بار به قولی دیگر اول سرکش و خونی ست

                                         ( عشق از اول چرا خونی بود/

                                                          تا گریزد آن که بیرونی بود )

                                      لابد اصلا عشق یک دیوانه ی تمام عیار ست

                                                  درست مثل مجنون هنری ( عامری )

                                          دیوانه ی جرعه ی ذوق

                                                  بر آرنده ی شعله ی شوق

                                        " عشق ست و هزار عشق و دیگر هیچ ست"

                                           با این حساب ، این آتش عشق

                          دست  برگها را می گیرد                                     

 و به یک صدا آواز می دهند

                         با دهان " سرخ گلوها " می زنند چهچهه آوای فرحناک را

               "  عشق ست در ابتدا و آخر هیچ ست "

                  عشق ست که زلف طلایی آفتاب را

                                      در تیک و تاک  صبحگاهان شانه می زند

                      گاه  به دنبال گنجشککان گمشده می گردد

                   گاه به یاد از دست رفتگان به ترنمی می خواند

                                                      نام  گم شدگان را

                     حالا که عشق خاطر همه ی عاشقان را می خواهد

                      حالا که عشق آتش ست

                           حالا که عشق سخن سخت به معشوق خود نمی گوید

                                   باید به خاطر نیاز به دنبال ناز اش بگر دیم

                                                    باید دوست تر اش بداریم

                                                 زیرا نام هیچ پرنده یی  را

                                                                    نجس هجی نمی کند

                                                هیچ عقابی را کافر

                                                 و هیچ سیاهی را رو سیا

                                     و حا ل ،   شب و مرگ هم بدانند که من و تو

                                         هنوز در کنار عشق آرام می شویم هنوز

          تحریر -13 آبان  ماه  1392 وب آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                            چشمهای باکره ی مرموزات

                                  -------------------------------------

                                    1

                      پوشیده گرایی ها  ادامه دارد 

                                      هنوز" سگها تنهایی پاییزند"                 

                            هنوز    باید به مجاز چیزی گفت

                        باواژه های : تعقید و گنگ و عجمی

                     مثل " مایاندوو" و " کومیادوو" در جیغ بنفش

                       که نه جبرئیل آن را در یابد

                            نه  عزازیل

                   و نه هیچ فرشته یی دیگر

             شاید چیزی شبیه اسطقسات میر داماد

                   پیش ملک و ذوالمن

                     2

                هنوز باید  سنان و دشنه را

                    و افعیان تیز چشم را در سیمای

                     " دبشلیم " افسانه یی نمایش داد

                 و خداوندان را در چهره های

                       گیل گمش

                       سیزیف

                    و  پرو مته

            آری – هنوز باید مثل ابن مقفع

                        رساله ی " الصاحبه " نوشت

                      مثل میلتون " بهشت گمشده "

                        مثل شیخ اشراق " لغت موران "

 و  مثل عبید زاکانی " موش و گربه " ،

"  سالی یک دانه می گرفت ازما /

             حال حرص اش شده فراوانا /

 این زمان پنج پنج می گیرد /

                  چون شده تائب و مسلمانا..."

                 4

 آری آری – هنوز در زیر آسمان آبی

 برای بیان حقیقت باید در پرده سخن گفت 

           چراکه " دیوار موش دارد موش م گوش "

             چراکه " زبان سرخ سر سبز  را هنوز بر باد می دهد "

 اصلا حرف حق تلخ ست و حرف را

                         باید چند دور بچرخانی در دهان ات

            تا که حرفی به میان آری

                         به رمز و کنایه و استعاره

                  5

 در کلیله  و دمنه ی پا رسی و تازی  و یا  حتا

 از همان اول طلوع در پنجتنتره ی هندی

                  گربه ی روزه دار

                           سمبل قاضی القضات شد

                     زاغ منیت

                      خروس شهوت

                و کلیله شغال نیز

               و دمنه نیز هم .

                 6

  و دیگر بار عقل سرخ از  لجه ی خون گذشت

 و رمان عقل آبی به بازار آمد

 و آبی دریا اسطوره ی دانش بود

 و آبی آسمان چلچراغ تماشای درون

  نا گاه

 هراسخوردگان در اتاق آبی سهراب

               از دوسوی مار و  قناری دیدند

            ÷  این سو مار جعفری  پیدا شد

             آن سو قناری

               با صدای زرد فرزندش را می خواند

 تا باز در مرموزاتی دیگر

  در نما دی دیگر

  گل سرخ سمبل عشق شد

 زرد نفرت

 سفید صلح

سیاه مرگ

و عبای آبی مایل به ازرق  و زرد مایل به اکر

            مظهر ریا کاری

 و خاک بر سر نماد شرم از حماقت

            7

         حالا که دروغ  را

                          واجب عینی می کند غزالی

       حالاکه " دروغ مصلحت آمیز

                            به از راست فتنه انگیز " ست

           حالاکه  آزو لاهای مرداب رمز ست و

               و نیزه های  جگن

             و شب و باد و خط  زرد اشباح

پس – رفت و آ مد ات را  مخفی کن

           دارای ات را

و عقید ه ات را

       آن طوری که مولانا می گفت :

" دربیان این سه کم جنبان لبت /

      وز ذهاب ( رفت و آمد ) و از ذهب ( دارایی )

                 و از مذهب ات ( عقیده )

 

                تحریر – 12 دی ماه 1392 آبکنار کادوس ( فرامرزشکوری)   


نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                                              تاسیانی( نوستالوژ ی )  کلمات گیلکی ( دو زبانه )

                                            ---------------------------------------------

 فاکس و تلکس

 ایمیل

 اس ام اس

 ماهواره و اینترنت

 و هزاران هزار دایناسور ، آزولا و هیولا

  و غولانی دیگر در راهند

 آن گاه

 مدرن و پسا مدرن و

دهکده جهانی تازیانه ی شوم و بی رحم خود

هماره زنند ، دیوانه وار بر سر و روی

 لهجه ها و گویش های مادر ی مان

 زان سپس

 بر سر واژه گان گیلکی چه خواهد آمد ؟

                2

 اپار  ( سنگ پهن ) که به خواب یاس های  سر کوچه رفته ست

 چانچو ( چوب رو ی شانه ) را باد بر د .

  او شوم ( بلدر چین – بدبده – کرک ) اسیر  شاهین شد .

  چولی ( چکاوک )  کشته شد در سایه سار جنگل

 ای لاخه یی ( یک شاخه یی ) از درخت بلوط نماند 

 آه ... چه بگویم از اربا خوج ( گلابی جنگلی )

و لبله گیفتن ( دنبال حرف کسی را گرفتن )

 چه طور بگویم ؟ از گئیشه  دمرده ( عروس غرق شده )  

  از کرچی کار ( نوعی کمک به شالیکار )

 از اشپل پلا( خاویار ماهی با برنج )  و از   جیگیلی ( فریاد )

      و اینک--          در زیر این رواق آبی از ایجگره ( فریاد)  خبری هست آیا ؟

 از زهار ( جیغ ) چطور ؟

            3

 حالا که اجیک ( کرم کوچک ) افعی تیز چشم شده

حالا که شیلان ( اطعام – ) ریق رحمت سر کشیده

حالا که سیا نسپر (  مرغ قهقهه ) این استاد آواز

  این توکای باغی خنجر خورده آواز آبکناری نمی خواند

آیا  پلا خوران (  افراد  خانواده ) باز می گردند ؟

آیا کاچولی ( سرین جنباندن ) مهوش را در  طرحی

    از رقص  فانوس های سرخ خواهند دید ؟

 اینک تاسیان ( نوستالوژیک ) ابا  -  د دا  - پئر ( پدر ) ست  و حال

 اجی – د ده و مار ( مادر ) رو به غروب ست

 4

 من اینک

 از رفتن نکچاله ( زنخدان ) غمناکم

 من از مرگ نا بهنگام مالا وابیج ( خورش / خورشت بومی )

و قالاجی نان ( نوعی نان بربری ) سوگوارم

آی – لت پوش ( خانه یا دکان بام تخته ای )

 گو چینگ ( خرمن کوب دستی ) شمایان تا دیرگاهی

 در  یادمان بودید – یادتان مستدام

 من بی خبر از همه جا به خاطر کلانستن ( پایین ریختن برگ)

  به خاطر سورخه چولو (  نوعی پرنده صحرایی )

 و به خاطر چکچکی ( پرنده مهاجر) به بالین هرچه شاخه ی لخت

 رفتم تا آن سوی جنگل هفت دغنان ( هفت خان یا هفت رود )

– آن جا هم خبری از نازنازان و سراندازان نبود

حالا جواب  لوایی ( ماهی شورکرده ) را که می دهد ؟

به یاد بیاورید مالا کرجی (  قایق ماهیگیری ) و مالا ( صیاد ) را

                     5

 دلم بر مرگ ملنجه / ملجه ( گنجشک و قناری ) می سوزد

 دلم از فراق آبکناری کوب ( حصیر ) می گیرد

 از تنهایی جاکو زن ( شلتوک کوبی ) از زندانی -

  پادنگ ( دستگاه کوبیدن شلتوک و جدا کردن برنج از پوست )

 و از غربت کندوج ( انبار غله) آخر سر کارمان به کجا کشیده

 آری –آری " من دلم سخت گرفته است از این

 میهمانخانه ی مهمان کش" –  خدارا ! پروردگارا !

 من چاره از کجا جویم ؟ " نه کسی با تو به سخن می نشیند ،

 و نه کسی پاسخ  پرسش هایت را می دهد"

      نه آدم  نه ابلیس نه حوا نه گوشی تلفن و نه روزنامه ها

      6

ده مره خفتا گیفته ( دیگر احساس خفقان می کنم )

 می پرسم پرسش هایم را به ناچار !

 از زرد ملیجه ( پرنده و  مقامی در موسیقی محلی ) در گیلان

 از زر زله ( سیر سیرک  آوازه خوان ) روی درخت صنوبر

 و از سله باقلا ( لاله مردابی ) تالاب  غریب آبکنار

 و گاهی نیز در خیال خویش می پرسم از خود / که این

  زبان گیلکی / آیا روزی به میهمانی حق خواهد رفت ؟

 آیا موس و  کلکاپس در چار چار زمستان دهکده جهانی

 چونان ، سینه سرخان باغ از سرمای  زمهریر

یک یک خواهند مرد ؟

آیا ویری ( بر خیز )/ بمج بمج ( پاورچین پاور چین ) /

 بی گیر  مه دستا ( دستم را بگیر ) و فلاسکستن ( نرمش داشتن )

 دو باره متولد خواهند شد؟

 آی گیلکان عزیز ، این  " زار چولکستن "( قیافه غم به  خود گرفتن نیست ) به رخساره  !

 این " زار و زبییل "( درد دل ) ست در گیلان ( ورن / وارنا ) ودر کنار کاسپین ( دریای خزر )

        7

 دریغ و درد زبادهای سیاوا/ دشته وا/ و سرتوک  ...

 بردند  همه را یکی یکی و   شش گلوله هم در هوا شلیک کردند

 و به یاد بیاورید بازی های خرد سالی هامان را

آی کورم کلاچم – هر کی بایه وابیجم

 آی پنبه رسه – ده دس ویگیر- تو بیا بیجر من برسه

 آی اغوز بازی / اپار بازی...در کوچه  پس کوچه ها

  چون سروده های اساطیری از یاد رفته اید

 هلا هلا  !  گیلانیان    کاسیان / کاسان / کادوسیان

 کاسه سرا / کسما و شمایان میرزا کوچی خان زاکان

 عید بینی ( ماچ بوسه عیدانه ) را از یاد نبرید !

 سبز دارا گزگا ( قور باغه درختی ) را به خاطر بسپارید .

 و به  یاد آرید این شعر نیمارا : داروک کی می رسد باران ؟

 حا لا  پاچ پا مچال (    پامچال کوتا ه ) میهمان ماست و

 کیش ( شمشاد )  گوشه یی از آفتاب را گرفته ست  اما

 راستا پیش (  مقابل یا دشمن ) رفتنی ست !

 کوناکون واگردستن ( بازگشتن ) از غربت از جنس سلام ست

 

 

             8

ای کاش بجون بان و بجونبان ( رقص سنتی )  -  یاکریم ها رانیز هوایی می کرد

ای  کاش  دو چکه وینجی ( سقز )  آن سالهای سبز بیشتر می چسبید

ای کاش در روستاهای سبز مان

         کودکان روستایی " دو بو لو خالا " ( دو میوه چسبیده ) را

 پشت گوش نمی انداختند .

 کاشکی کاشال ( شغال ) به  لانه های سوکولو و کرک و کیجی  شبیخو ن های بی شرمانه نمی زد

 کاشکی کج خوار گوزگا ( وزغ ) تلمبار ها، این همه کرم ابریشم نمی خورد

 کاشکی حج حجی ( چلچله )  از سفر باز می گشت 

 و خنک وا ( نسیم ) هم اجازه ی رفتن داشت .

 آه ... ای واژه های غریب

 ای کلمات سبز گیلکی ای عروج  کبوترها  به دور دست ها

 ای جنگل سبز گیلان ! 

" از آشیانت بوی خون می آورد باد !

 بر بال سرخ کشکرک  پیغام شومی ست "

 اینک ،

  چه آمد بر سر ناز نازان ات ؟  چه ات افتاد ؟ چه پیش آمد ؟

 کو   ویریشتن ( قیام – حرکت )

کو ایلغار ( یاور  و یاور خواستن ) 

 کو  فتافتن ( تابیدن و نر افشانی کردن )

 

 تحریر -  12 اردیبهشت ماه 1389 وب آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )
نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                                                   اندوهیاد مهدی فردی آبکنار

                                                                  برای محسن و هادی و رحمت

 

                                                               

                            ستاره  یی که با ماه سخن میگفت

                           --------------------------------

                            جویبار لبخند بود

                              بوی خوش یاس داشت

                              ارغوان بود

                               سر شار از خاطره

                            ماه  بود و ستاره

                         در دست هایش توکا

                                      میلی به افرا نداشت

                          در چشمهای نجیب اش

                                   جای پای عشق بود

                       بارانی از عشق

                             عشقی به انسان

                              عشقی به آبکنار

                    آن جا که سالیان کودکی

                                سالیان مهربانی ها بود

                           در زیر آسمان آبی

                         با  نسل آفتاب آبکنار زاده شد

                       با آفتاب طلوع کرد

                    با آفتاب غروب

                   دریغ و درد که او رفت

                    معلم گلها را می گویم

                  چقد ر نگاه زیبا داشت

                  چقدر حرفهای ناگفته

                         چقد ر عزیز بود و مهربان

                       و اما مرگ

 

                   این دزد قهار  این سیاه تر از شب

                      چقدر  قسی القلب ست و بی رحم

              مرگ که مثل" سایه ی  نامریی بی شکلی"

                                به دنبال کبوتر هاست

            مرگ که بر خاطر کسی فاتحه نمی خواند

             مرگ که خیال مردن ندارد

                                  در این دنیای مرده دوست

                 مرگ که  گوشمالی ظالمانه می دهد هنوز

                             دریغا   چه  شقایقی  پژمرد

                                 چه چراغی خاموش شد

                                  چه آیینه یی افتاد و شکست

                           و من هنوز

                              صدایش را می شنوم هنوز

                          صدای زنگ تلفن

                        صدایی که از صومعه سرا تا تختی رشت

                     در گوش ام طنین افکنده ست

                     هنوز که هنوزاست

                             صدایش در نگاه ام راه می رود

                                  سلام ها و مهربانی ها

                                 انگار در خیال آخرین دیدار

                                       گوش به آواز آب و باران داشت

                                          و چشم بر واژه زاران آبکناران 

                                         و شالیزاران

                                         و دور دست های سپیداران و بهاران

 

                   تحریر-8 آذر 1392 – آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )


نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                                  ای همه هستی که هست از کف تو مستعار

                                                       نیست نیازی که نیست بر در تو مستعین

                                                                                  خاقانی

                           علی ( امین ) اسفندیاری معروف به نیما یوشیج

 در روزگار قدیم  پرسیده اند و اکنون هم می پرسند که : اسم مستعار چه معنی دارد ؟ شاعران یا نویسندگان ، اصلا چرا تخلص خاص داشته اند  و یا دست  کم چرا از اسم مستعار استفاده کرده اند ؟ اگر با نام مستعار سخن نمی گفتند چه می شد ؟ آیا این پرسش ها ارادی است یا ذاتی ؟  آیا کسی این پرسش هارا  بزور قوه اندیشه و تفکر خود  مطرح می کند و مثلا می خواهد از این راه  تفوق اندیشه خود را بر همگنان نشان دهد یا اینکه ،  این پرسش ها نا خود آگاه برای خود شاعر یا نویسنده هم مطرح است ؟ به عبارت دیگر ، آیا شخص  احساس می کند  که چون  فضای جامعه بسته است باید اسم مستعار را برای خود انتخاب کند ؟ یا اینکه به خاطر عشق و  علاقه به وطن وزادگاه  و همنوعان خود  اسم مستعار را  بر می گزیند ؟ بنابراین هر آدمی که سرش به تنش بیارزد و مختصر اندیشه ای بکند حتما بیشتر این پرسش ها برای او مطرح خواهد شد و برخی از این پرسش ها  نیز جواب دارد .   ولی آنچه مسلم است خود  شاعر را بیشتر می شناسند تا   اسامی مستعار و تخلص را. مثلا مردم احمد شاملو را بیشتر احساس می کنند تا " الف . بامداد"  را   ، یا  بامهدی اخوان ثالث  بیشتر آشناهستند  تا اسم مستعار  " م. امید " البته بسیاری از نویسندگان مانند : محمود دولت آبادی ، صادق هدایت ، صادق چوبک ، جلال آل احمد ، احمد محمود ، و... فاقد اسامی مستعار بودند و برخی هم مانند دکتر غلامحسین ساعدی از پیش روان ادبیات اقلیمی ، اسم  مستعار" گوهر مراد" را برای خود انتخاب کرد  و خودش در این باره می گوید :" من هر وقت از زندان بیرون می آمدم به قبرستان می رفتم و از برای خودم گریه می کردم ، چون  سایر رفقا در زندان بودند . همین طور که در قبرستان می جرخیدم ، چشمم به سنگ قبر ی خورد که گود افتاده بود و روی آن پر از خاک و گل . آن را تمیز کردم ، رویش نوشته بود "آرامگاه گوهر دختر مراد " و از اینجا بود که اسم گوهر مراد را برای نمایشنامه انتخاب کردم .  انتخاب این اسم هیج جنبه سیاسی نداشت . " پس مردم غلامحسین ساعدی را  بهتر  می شناسند  تاگوهر مراد را .  یا شهریار را  با  سید محمد حسین بهجت تبریزی ، همین طور محمد رضا رحمانی مشهور به مهرداد اوستا ( شاعر ) شعر :( وفا نکردی و کردم ، خطا ندیدی و دیدم / شکستی و نشکستم ، بریدی و نبریدم ) و نعمت میر زا زاده ( م . آزرم )و هوشنگ ابتهاج ( ه.ا.سایه )  و  محمود مشرف آزاد تهرانی ( م. آزاد) ناگفته نگذار م که خیلی ها نیز در گذشته مطالب شان را با  اسامی مستعار  می نوشتند . مانند :   ابوالقاسم حالت در مجله فکاهی " توفیق " و این اواخر در مجله ی فکاهی " گل آقا " با نام های مستعار " خروس لاری " و " هد هد میرزا " فعالیت داشت و" ابو طیاره" از اسامی مستعار عمران صلاحی بود . یا پرویز شاپور ( همسر فروغ فرخزاد ) مطالب اش را با اسامی مستعار " مهدخت " ( خواهرش ) و  " کامیار "( پسرش ) برای روز نامه توفیق می فرستاد و یا بیژن اسدی پور آبکنار ، اسامی مستعار اش : برگ چغندر ، ملا بنویس و   ریش سیاه بود . اما خوانندگان آثارش اغلب اورا با نام بیژن می شناسند نه برگ چغندر و ریش سیاه . گفتنی است که برخی از شعرا  بدون اسامی مستعار بودند از جمله ، می توان به فرخ تمیمی ، منصور اوجی ، سهراب سپهری ، سیاوش کسرایی ، نصرت رحمانی ،  سیمین بهبهانی ، فروغ فرخزاد ، فریدون توللی ، نادر نادر پور ، قیصر امین پور و... اشاره کرد و ناگفته نماند  کسانی هم که با اسم مستعار به سرودن شعر می پرداختند می توان افراد زیر را نام برد :  دکتر شفیعی کدکنی در شعر " م. سرشک " تخلص می کند . سید کریم امیری فیروز کوهی با اسم " امیرا "، اخوان با نام مستعار " امید " به سرودن شعر پرداخت که بعد ها نومید شد . محمد حسین معیری متخلص به " رهی " و حسین سخنیار متخلص به " مسرور " و میرزا محمد تقی خان ، متخلص به بهار و.. اما  این دونفر نیز  گیلان و مازندران را انگار  بیشتر از دیگران دوست می داشتند، یکی  دکتر  مجدالدین میر فخرایی معروف به " گلچین گیلانی "( پسر خاله هوشنگ ابتهاج .)   اولین شاعر نوپرداز گیلانی  که شعرش مخصوصا  " باز باران ، با ترانه ، با گهر های فراوان می خورد بر بام خانه... ) در کتاب ها ی ابتدایی چاپ شد . ودیگری علی اسفندیاری نوری ملزندرانی معروف به نیما  یوشیج است .  در کتاب ها آمده است که نام اصلی اش علی اسفندیاری بود و نیما یوشیج نام شاعرانه ای که خود برای خویش بر گزیده بود . " نیما " نام یکی از اسپهبدان ( قهرمانان ) تبرستان ( طبرستان ) و نام محال نیمارستاق در مازندران است . و یوشیج منسوب به یوش ، روستای کوهستانی زادگاه وی . شهرت او به یوشیج ( = یوشی ) از اینجاست . اما نیما مقلوب " امین " هم هست . سید جواد بدیع  زاده ، آهنگساز و خواننده و موسیقیدان معروف ، در گفت و گو با نصرت الله نوح ،  خبر گزار روز نامه کیهان ( دوشنبه 22 خرداد ماه 1357 ) گفته است :" آقای  " امین " دوست مشترک من و صبا و ابراهیم خان آژنگ ، امروز به نام " نیما " پدر شعر امروز معروف شده است " و اضافه کرده :" روز هایی که به منزل ابوالحسن صبا می رفتم غالبا استاد محمد حسین شهریار و نیما یو شیج را نیز در منزل صبا می دیدم . صبا همیشه نیمارا "آقا امین" صدا می کرد ، زیرا نیما مقلوب کلمه " امین " است و گویا نیما قبلا به " امین اسفندیاری " معروف بوده و مقلوب کلمه " امین " را که " نیما " ست به عنوان تخلص برای خود انتخاب کرده بود . بنابر این همه چیز را به آنچه که مشهور تر است می شناسیم مثلا نیما  یوشیج که از علی اسفندیاری مشهورتر و معروفتر است .بهتر می توان شناخت . همین طور گلچین گیلانی را نسبت به دکتر مجد الدین میر فخرایی. و اما  در باره  " کاس آقا " نویسنده و شاعر گرانمایه ی سایت آبکناری و مدیریت دانشور و هنرمند آن یعنی – مهرداد آبکناری  نازنین هم سخنی باید با اجمال گفت . من شعر ها و نوشته های تان را می خوانم و لذت می برم و  دلداده ی قلم تان شده ام . و همچنین با دو اسم مستعار نیز مواجه ام . یکی به جز رنج  از ایام ندید و دیگری هوای گریه دارد. یکی را می شناسم چون آب روشن است و دیگری را از  شعر و کلام اش  حس می کنم . و من این سخن را از عیسی مسیح دارم که گفته بود : سخن خوب را بگیرید از هرکسی و نقاد کلام باشید . نگارنده  دوست ندارد که نام بزرگان را به زشتی برد چرا که . طبع  روستایی ام ، که صفا و آزادگی هوای آبکناران رادارد – شیفته یی همیشه عاشق بوده ام . و این طور نیست که آنی عاشق بشوم و آنی درگذرم    

 

 و   آن شعری را هم  که برای "کاس آقا" ی عزیز سروده  بودم باز همان حال و هوا را دارم . من اصراری ندارم   که علی اسفندیاری را حتما باید بشناسم – همین نیما یوشیج برای من کافی ست . همین شعر های زیبا ی گیلکی" کاس آقا" برای من کافی ست . من  با " کاس آقا"  دشمنی ندارم . کلمات کاس و آقا چه ایرادی دارند؟ کاس  بیشتر به کسانی گویند که دارای چشم زاغ و آبی هستند و یا به قومی اتلاق می شوند که در گیلان  سکونت داشته اند وهنوز هم آبادیهایی در گیلان هست که جز اول نام آنها را  "کاس " تشکیل می دهد مانند کاسان ، کاس سرا و کسما و غیره که یاد آور نام قوم کاس می باشد. نگارنده در وبلاگ خود با نام  " آبکنار کادوس"  راجع به  کاس سی ها مطالبی نوشته است.  و همچنین کلمه ی " آقا" – خوب  یک لغت مغولی است . ایرادی نیست . همانطور که چریک و تومان مغولی ست .  کاس آقا که دلش آیینه است بهتر می بیند که تعدادی از لغات های روسی ، ترکی ، عربی ، انگلیسی، فرانسوی و حتی هندی  ( جنگل ) در زبانهای فارسی و گیلکی دیده میشود .  بنابر این آنچه  ارزشمند و گرانسنگ است آثار  شما بزرگواران است .  من صاحبان آثار را دوست دارم و  شعر های   نغز تان  را دوست تر میدارم و این نه بدان معناست که دیگران را نه . اما هرگز به کسانی که در  خواب سخن می گویند گوش نسپرده ام . برای همه ی شاعران و طنز پردازان و فرهیختگان سایت آبکناری  ، تندرستی و آفرینش آرزو دارم .

 

               تحریر – 24 آذرماه 1392- آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                 چند نکته پیرامون زبان" گیله طنز" کاس آقا

                                                   در سایت آبکناری

1—" چندر بیبیج وابیج داره / روزیگار / لاپ / شامی بوستن  دریم / =  چقدر تفتیده شدن و برشته شدن دارد روزگار / عین کتلت داریم می شویم . "( کاس آقا ) . واژگان بیبیج وابیج ،   و بوستن داریم زبان گیلکی اصیل باستانی ست . گیلکی نه لهجه است نه گویش . آنانی که معتقدند گیلکی لهجه یا گویش است سخت در اشتباهند  زیرا گیلکی یکی از  زبانهای کهن ایرانی است که مردم گیلان با آن تکلم می کنند . این که گویش است یا لهجه از حوصله ی این مقال خارج است . بنابر این  ، همه چیز را  به زبان می شناسیم  . حتی یک  هسا شعر ( شعر نو) ی گیلکی . زبان است که به چشمان ما توان دیدن یک روستا یا شهر و یا یک کشور را می دهد که دیدنی است . چیز هایی که قابل رویت است به ما نشان می دهد و چیز هایی که شنیدنی ست به ما می شنواند . زبان و زادگاه و انسان،  سه گانه یی هستند که هریک خود و آن دو دیگر را در بر می گیرد ووجود هریک شرط وجود آن دو دیگر است و هیچیک را نمی توان از هم جدا کرد .

2 –چون سخن از زبان کاس آقا در سایت ارجمند آبکناری ست ، بی گمان ، در جغرافیای کشورمان ، آبکنار ( انزلی / گیلان ) را از دیر باز نام و جایگاه و آواز ه یی در خور بوده است از تالاب منحصر بفردش گرفته تا شالیزار ها مناظر و مرا یای سبز گونش که قطعا هر  بیننده یی را به تحیر و تحسین وا می دارد . اما زین میان نگارنده ی این سطور را  دیگر گونه حکایتی است  که به قول عین القضاه " اگر هیچ ننویسم هم نشاید و اگر خاموش گردم هم نشاید ."

3 – از مطالعه ی مقالات و مطالب  فراوان در سایت آبکنارانی ژرف،  بخوبی پیداست که مدیریت محترم سایت با پشتوانه ی فرهنگی و الهام شاعرانه و تخیل زیبای کاس آقای نازنین – گذشته از توجه به جزییات احوال آبکناری ها . خصلت و اراده آنها و درایت آنها ، به آنچه مربوط به   فرهنگ و شعر و موسیقی و شخصیت های هنری  نیز توجه دارد . و اگر در آنچه مربوط به لایه های لفظی و   معنوی  اشعار گیلکی ست ، بیشتر به زبان گیلکی شهروندان رشت و انزلی  علاقه نشان می دهد ، این نکته ظاهرا از اهمیتی است که " کاس  آقا " ی عزیز برای آن قایل بوده است که به یاری واژگان ناب بومی و آفرینه های دلنشین خود ، تا  فر هنگ زادگا ه اش را نیز به میدان بکشاند که این کار به  گمان من ، ستودنی است. و این گونه زیستن یعنی در درون خود با اشباح نیروهای ظلمت در آویختن . تلاش نو جویی و پویندگی ست . اما راقم این  نوشته هم دوست دارد واژه زاران گیلکی آبکناری را نیز بیشتر در سایت آبکناری در خصوص شعر   به  وضوح رویت نماید .

4—به این ترتیب ، در سایت آبکناری ، شاعر و طنز پردازی نکته سنج با نام مستعار "کاس آقا " قلم می زند و در  زبان فارسی و گیلکی شعر می گوید – یا به اصطلاح فرنگی ها : می نویسد . دلنشین و موجز و موثر و خوبش را  هم می نویسد . بر اساس  همین نشانه ها و گمانه زنی هاست که باید " کاس آقا " ی کوشنده و خلاق را بهترین و ممتاز ترین شاعر و طنز پرداز سایتی با مدیریت دوست دانشورم آقای مهرداد آبکناری  نام نهاد . البته از نشانه ها چنین بر می آید که "کاس آقا" ی  زنده یاد شیون یا همان ستار پسر استاد حیدر نیزه ساز دیلمانی در " قصه مرقد آقا"ی نیما یو شیج را شاید به ذهن خواننده یا شنونده ی گیلانی متبادر سازد :"کاس آقایی که ایته سینزده به در مث سینزده بوشو از دنیا به در " ولی نگارنده ، برای   مدیریت محترم سایت و برای کاس آقا به خاطر تلاش ارجمند ش در راه اعتلای زبان گیلکی به ویژه گیله طنز( اولین وبلاگ طنز حرفه ای در زبان گیلکی ) آرزوی خیر می کنم و امید است که عمرشان دراز باشد و این خدمت را در روزگار سیزیف و پرومته به  زبان گیلکی ادامه دهند.  که البته  اشعاری  از کاس آقا در سطور آینده این نوشته  خواهد آمد .

5- یک نکته ی مهم  در شعر گیلکی ،  برای حفظ و  بقای آن ، استفاده از واژه های غیر گیلکی  در شعر شاعران گیلک است که شعر را  ارجمند تر و  پر اقتدار تر خواهد  کرد . نگارنده چندی پیش مقاله ای نوشت با نام " فارسی و گیلکی دو نقش نیم رخ بر دو روی یک سکه در زبان گیلکی " که در یکی از نشریات گیلان چاپ و منتشر شد . در آن مقال یاد آور شدم که برای حفظ  زبان گیلکی باید از  واژه های غیر گیلکی هم بهره برد. چرا که از قبل  تعدادی از لغات روسی ( استکان / اسکناس / کرتوب / پامادار ..)، ترکی ( قاق / بلدر چین / آقا / فچاق / چیتین/ لاپ  "  چیتین به معنی دشوار، لاپ یعنی کاملا ، عینا و پاک هم معنی لاپ است ولی صدای سگ لاب می باشد "....) هندی ( جنگل / نیلو فر / چاپ ...) عربی ( سلام / ایمان /  آدم ... ) انگلیسی ( کتری / والیبال ...) فرانسوی ( پلیس / آدرس / دیپلم ...) و.. نمونه هایی دیگر  وارد فارسی و گیلکی شده و جدایی آنها غیر ممکن است .و ما وقتی اشعار شاعران گیلکی سرا را به دقت می خوانیم ، می بینیم  کلمات غیر گیلکی در اشعار شان دیده می شود .  که به نظر من  هیچ ایرادی هم نیست . بلکه چنین است که ما را رویا روی شعری متین ، پخته و زیبا قرار می دهد . چند مثال می زنم : شیون در  شعر خود کلمات غیر گیلکی زیر را به کار برده است : سیمرغ ( پهلوی )، ایمان ( عربی ) خروس ( پهلوی)  سگ ( فارسی ) و... یا افراشته از کلمات آفتاب ( فارسی ) عشق ( عربی ) همسایه ( فارسی ) و ..حتی محمود طیاری شاعر و نمایش نامه نویس گیلانی در کتاب " ای موشته سرخ آلوچه "( مجمو عه شعر گیلکی ) خود از واژه های فرانسوی مثل فر و آسیستان استفاده کرده است .

6—اما فراموش نکنیم ، شاعران گیلک ، چنان واژه های مادری شان را در اشعارشان به کار می برند که احساسی عمیق در خاطر شنونده و خواننده گیلک زبان ایجاد می کند. به طور مثال به برشی از شاعران گیلکی سرا توجه فر مایید : 1- ( دو خونن بلبو لن می نوم تا صوب = بلبلان نامم را تا صبح می خوانند )" شمس لنگرودی " 2 – (جه می چومان خون چره با فنوه = از چشم هایم چرا  نباید خون بریزد.)" جعفر بخش زاد ضیابری " 3-( توسنه خالانه جا گولیا دکفته نا = در شاخه های درختان توسکا غلغله افتاده است.)" رحیم چراغی کوچصفهانی" 4 –( زوالا آفتوه دیم، زرده زرده =  نیم روز گرم چهره آفتاب زرد زرد است )" محمد شمس معطر لاهیجانی" 5 –( روخنه چلخومه بون ژکره کشه =  رود زیر مه از ته دل فریاد می کشد.)" افشین پرتو سیاهکلی"6- ( سیا ابر  پورو  بوسته آسمانا =  ابر سیاه آسمان را فرا گرفته .)" بارور غازیانی "7( داره گزگایم ، وارشا دو خادان درم = قورباغه ی درختی ام باران را دارم صدا می زنم )" کاس آقا " با این روی ، گیلکی سرایان با زبان محلی و مادری شان نیز شعر می گویند .

7 –   حالا می روم سراغ گیله طنز کاس آقا تا او را بهتر بشناسیم . گفت بواب که تو " کیستی ؟" گفتم " این مشکل است . تا بیندیشم " بعد از آن، می گویم که " پیش از این روزگار ، مردی بوده است بزرگ . نام او آدم . من از  فرزندان اویم " حرف ، حرف می آورد ، چندی پیش دوست ارجمندم آقای رحیم چراغی، شاعر و پژوهشگر گیلانی. سراغ کاس آقا را از نگارنده ی این سطور می گرفت . به گمانم می خواسته از گیله طنز  ایشان ، در کتاب " شاعران هسا شعر " خود بهره مند شوند ومن پیام را رساندم و انگار کاس آقا پریده در آب و از این جا به بعد ریشه ی این درخت را باید از شاخه ها و برگهایش  فهمید که آیا  این درخت، سرو نجیب است ؟ یا یک بلوط پیر ؟ مثلا در شعر " کرچ آفتاو"( هاوا کرچ آفتاو بو کوده/ کولکاپسم / چاپ چاپ زئن دره = هوا آفتابی عالی ست / چرخ ریسک هم / دارد چهچه می زند ) زئن یا زان همان مصدر زدن است .  زبان حال در گیلکی آبکناری    در شش صیغه  ی فعل داشتن چنین است: دارم – داری – داره / داریم – دارین – دارن . در بندر انزلی : درم ( درمه) – دری – دره / داریمی – داریدی – دارده

 اکنون مصدر زئن (= زدن ) را به هر یک از این افعال می افزاییم : زئن درم – زئن دری – زئن دره / زئن دریمی – زئن دریدی – زئن درده . گفتنی است که مردم رشت صیغه ی 5 و6 را درید و دریدی نیز تلفظ می کنند . اما در آبکنار در زمان حال – افزودن پیشوند (کرا ) به مضارع اخباری است مانند : کرا زنم – کرا زنی – کرا زنه / کرا زنیم – کرا زنین – کرا زنن . پس به زبان آبکناری صیغه ی سوم چنین است : کولکا پس م  کرا چا پ چاپ زنه .

8 – البته این جا مقایسه یا برتری دو نوع  لهجه نیست .بلکه وضعیت و  هیات دو نوع  گویش یا لهجه است که هر یک در جایگاه خودش متعالی است.  و کلام  کاس آقا از انسجام کامل بر خوردار است . با هر دید که بر آن بنگری ، ایراد لفظی و معنوی بر آن راه ندارد . سراینده گیله طنز در یکی از شعر هایش از  شیر ، خواب ، شغال و فریاد سخن می گوید :( شیر بوخفته بسی / شئا لان / وا ئو وا ئو دکفید = پس از خفتن شیر / شغالان به زوزه  می افتند ) یادی از شب های شاد و شنگ آبکنار که هم زنجره ها می خواندند و هم شغالان زوزه می کشیدند و کومه های آن سالها یادش به خیر حالا باید  بگردیم جمع کنیم تکه های یادش به خیر را . نا گفته نماند مردم آبکنار ، شغال را کاشال تلفظ می کنند و جمع آن کاشالان است . به فریاد یا زوزه شغال ، واوو هم گفته می شود .

9 –اکنون نگاه می کنیم به بندی از شعر شاعر :( هسا د واره زاین درم = حالا دیگر دارم سقط می کنم) .مصدر زاین در اصل زهن بوده و مصدر دومش که مصدر جعلی است زهستن بوده که امروز زاستن تلفظ می شود به معنی زاییدن  که شهروندان انزلی و رشت آن را تلفظ می کنند . اما در آبکنار  مصدر چین ( چیدن / زایدن ) استعمال می شود . مثلا کرا زاک چینو =  دارد بچه می زاید . ولی برای سقط جنین از مصدر وارگادن  که در اصل آویزان کردن است استفاده می کنند .  مثلا – خو زاکا وارگاد = بچه اش را سقط کرد . یا " واره زان" را برای بوته های خیار و هندوانه و نظایر آن به کار می برند . به عنوان مثال : خیار خو بار ا کرا واره زانو . در مورد " واو"  در زانو یا " مو " یا " یو " باید عرض کنم که اهالی آبکنار ماضی نقلی گیلکی را به صورت زیر تلفظ می کنند : بخورده مو – بخورده یی یو – بخورد / بخوردیمو – بخوردینو – بخوردنو . متاسفانه به علت تقلید بعضی از شهر زدگان که وقتی وارد شهر می شوند ، برای اینکه مورد تمسخر  مردم شهر نشین قرار نگیرند – رنگ جماعت می گیرند که  این گونه تقلید ها موجب مرگ زبان اصیل و باستانی گیلکی خواهد بود . مثلا  عده ای از آبکناری ها ی  مقیم رشت و انزلی  . به جای بخورده یی یو ( خورده ای) بخورده داری تلفظ می کنند . یا مردم ضیابر و قرابا عوض بخوردیشو ( خورده ای )  و بزیشو ( زده ای ) بیشتر  بخورده داری و بزه داری گویند . و خیلی واژ ه ها مثل : نبوخو( نمی شود ) فدخم ( می دهم ) خون  فو و خو ( خون می ریزد ) وخشتن  ( اجازه دادن )  و... رو به مرگ و فراموشی اند .

10- با این همه ، چنانکه اشاره کردم ،  در این مثال ها آنچه مورد نظر است . تفاوت دونوع  لهجه است .   نه برتری لهجه ها . اگر خواننده خیلی کنجکاو و پر شکیب باشد ، تکه های دندان گیر پیدا می شود . چرا که  گیلکی یکی از زبانهای رایج ایرانی است و بدیهی است که  دچار تفارق لهجه می شود  . نگرانی فقط فراموشی و مرگ لهجه هاست. بنا بر این  تلفظ های متفاوت در زبان گیلکی نه بی معنی است و نه عیب و ایرادی دارد . زیرا هم دئن دره  ( دارد می بیند ) درست است و هم  کرا دینه .  یا  هم ، راشیمی (= راه می رویم ) صحیح می باشد و هم کرا را شیم. چون زبان گیلکی دارای لهجه های گوناگون است که نحوه تکلم و تلفظشان با یکدیگر متفاوت و در اصل متفقند . مثل لهجه های آبکناری ، گسکری ( صومعه سرا ، ضیابر  و...) فومنی ، رشتی و انزلی چی و حالا هم که...   سایت آبکناری  با مدیریت مهرداد نازنین راه اندازی شده  ( این خانه روشن می شود چون یاد نامت می کنم ) ضرورت دارد که از لهجه های   اصیل آبکناری  هم استفاده شود .  در پایان می گویم که شعرهای  کاس آقا را دوست تر می دارم که آن را در نهایت زیبایی و انسجام بیان می کند و در میان کارهایش گیله طنز ، زبانی شاعرانه ، کنایه آمیز و پراز تصویر های تازه است . برایش آرزوی عمر دراز و کامیابی ی بسیار می کنم .

 

                تحریر -12آبان ماه  1392 آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری)                                              

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


                                                              یاد باد آن روز گاران یاد باد

                                                     روز وصل دوستداران یاد باد (حافظ )

 

                                     از کافه فیروز تا مطب دلگشا

 1—در این نوشتار با روشنفکران و نویسندگان و شاعران کافه نشین " فیروز "،  " نادری "، ، فردوس "،" رزنوار "  و گروه   ربعه یااربعه (= چهار ) آشنا می شوید . در آن روز گاران ( دهه های 30/40/50) کافه های مذکور پاتوق و گذر گاه غالب کسانی بود که دستی به قلم داشتند و عاشق شعر و قصه و رمان در ادبیات معاصر ایران بودند . از منو چهر آتشی و نصرت رحمانی گرفته تا صادق هدایت و بزرگ علوی و... هر شب یکدیگر را در آن جا می دیدند ، شاعران شعر های شان را برای هم می خواندند و نویسندگان از قصه ها و رمان ها و داستان هایشان سخن می گفتند . در کافه فیروز گاهی نصرت رحمانی شعر می خواند و گاه جلال آل احمد سخن می گفت و یا گروه ربعه  یعنی – فرزاد ، مینوی ، هدایت و علوی شب ها در کافه های رزنوار و فردوس جمع می شدند و درد دل می کردند و یکدیگر را به نوشتن موضوعی تشویق می کردند . آنها مردمان صحیح العمل ، و میهن پرست بودند . خصوصا در ادبیات ایران پایه  و مقامی شامخ دارند . اگر چه اکثرشان از این دنیا رفته اند و شمع وجو دشان خاموش شده است  . اما وقتی بیادشان می افتیم – به قول نیما یوشیج :

" روشنمان می دارند/ و قوتمان می بخشند/ و راه  می اندازند/ و اجاق کهن سرد سرایمان / گرم می آید / از  گرمی عالی دمشان . با این همه ، در باره تاریخچه کافه فیروز ، مهدی اخوان لنگرودی که خود یکی از آن شاعران و روشنفکران کافه نشین بود می نویسد :" این جا روزگاری بخشی از استبل (= اصطبل ) ناصرالدین شاه بوده که بعدها و بعد تر ها تو خیابان کشی های دوره رضا شاه این قسمتش باقی مانده و بعد از  دست به دست شدن های بسیار تبدیل به این کافه قنادی شده . کم کم این جا که محیط صمیمی تری داشت پاتوق هنرمندان و روشنفکران شد ، طوری که خیلی از بزرگان نسل سال های سی یا کمی بیشتر از آن ، روز ها ی شان را آن جا گذراندند یا برای دیدار یکدیگر آن جا را به جاهای دیگر ترجیح دادند . کافه فیروز هم مثل کافه  فردوسی سابق از نام آوران آن روز و فر داهای نزدیک و دور خاطرات زیادی داشت . می گفتند :" دوستان ربعه " هم در آن جا دور هم گرد می آمدند که شمع جمع شان صادق هدایت بود . که شوخی هایش زبان به زبان می گشت .  لطیفه های عمیق پر ملاتی که به هیچ کس اجازه نمی داد باور کند " بوف کور " درونش روزی اورا آن جور بی رحمانه از درون متلاشی کند .  دوستان اربعه – انتدا در کافه قنادی لاله زار و بعد در کافه قنادی تصاج و کافه قنادی فردوسی و باغجه کنتینا نتال هر سه در خیابان استانبول – و اواخر در کافه باغ شمیران رو به روی سفارت انگلیس گرد هم جمع می شدند . "( یک هفته با احمد شاملو ، ص 119 )

2—نا گفته نماند آشنایی اخوان لنگرودی شاعر و نویسنده مقیم وین با روشنفکران آن روز در همان کافه ها ، به وسیله ی دوستش پشوتن آلبویه ، صاحب نظر در ادبیات معاصر ایران که از سال های پیش مقیم تهران بود صورت گرفت . اخوان در باره آشنایی خود با شاعران و روشنفکران کافه نشین می نویسد :" جماعتی که مادر فیروز و نادری با آن بر خورد داشتیم ، بزرگانی چون : نصرت رحمانی ،  منو چهر آتشی ، م- آزاد ( مشرف تهرانی ) ، اسماعیل  شاهرودی ، م- آزرم ( نعمت میر  زاده ) ، اسماعیل خویی ، منوچهر شیبانی و نیز گروهی دیگر امثال اسماعیل نوری علا ،  محمد علی سپانلو ، صالح وحدت  و کاظم سادات اشکوری که بعد ها جمع کافه نشین میز ما در میان اجتماع صاحبان اندیشه و بیان به چند جوان  نو آمده مثل خودمان خلاصه می شد . همچون خسرو گلسرخی ، ستار لقایی ، احمد الهیاری ، عمران صلاحی و... رئیس رئیس گویان " جلال آل احمد " که او هم وارد جمع تمام  بچه های کافه فیروز می شد ... و دل سوخته گانی چون :  اصغر واقدی  و علی بابا چاهی که شعر های شان زمزمه گر " گوشه نشینان " فیروز بود . نمونه اش شروع شعر معروف بابا چاهی است که می گفت :" من از آبشخور غوکان بد آواز می آیم / جهان در زیر پای ماست ... " یا اصغر واقدی می گفت :" به ما اجازه ندادند که شعر  عاشقانه بگوییم "( ببار این جا بر دلم ، گفت و گوی بهزاد موسایی با مهدی اخوان لنگرودی ، صص 17 و 71 ) .

3- به این ترتیب که  علاوه بر شاعران فوق روشنفکران و نویسندگان دیگری هم در کافه ها جمع می شدند از  جمله : حسن قائمیان ( 1295—1355ش) مترجم ، نویسنده و از دوستان و هم نشینان صادق هدایت بود که در کافه فیروز دیده می شد . قائمیان پس از وفات هدایت در حفظ نام و نشر آثار او کوشش بسیار کرد . مانند : مجموعه نوشته های پراکنده صادق هدایت ( گرد آوری ) ، یاد بود نامه صادق هدایت ، مسخ کافکا   ، ترجمه با همکاری هدایت و ... محمد علی اسلامی ندوشن در باره آشنایی خود با هدایت در کافه فردوس می نویسد :" در یکی از قدم زدن های غروب خیابان استانبول بود که با سید صادق گوهرین بر خوردیم و چون بعضی از رفقا می شناختند ، مرا به او معرفی کردند . چون اظهار علاقه کرده بودم که با هدایت آشنا شوم ، یک روز عصر مرا به کافه فردوس بر سر میز هدایت برد و با همان لحن غیر جدی که بین خودشان باب بود ، گفت این جوان می خواست شمارا ببیند ، قائمیان و روبخش هم نشسته بودند ... ( پژوهشگران معاصر ایران ، اتحاد ، جلد 6 ، ص 16 )

4—البته کافه های فردوس و ژاله در لاله زار نو تهران ،  پاتوق و محافل نویسندگانی چون : انجوی شیرازی ، رحمت الهی ، صادق هدایت ، ناتل خانلری ، صادق چوبک و...بود . ولی هدایت مرکز دایره شان بود. و همه را دور خود می چرخاند و پوشیده نماند یکی از کسانی که پایش به کافه فردوس باز شد  - انور خامه ای نویسنده و چپ گرای آن زمان بود . وی می گوید :" آشنایی من با صادق هدایت از همان روز آغاز شد که پایم به کافه فردوس باز شد . این کافه ، که در اواسط خیابان استانبول و در ضلع جنوبی آن قرار داشت ، در آن سال ها پاتوق هدایت و روشنفکرا نی بود که با او همفکر  یا به او علا قه مند بودند . (  پژوهشکران معاصر ایران ، همان ، ص 321 ) می گویند صادق هدایت قسمتی از دوران اولیه زندگی اش در تهران ، در کافه " رز نوار "( ژاله بعدی ) واقع در خیابان لاله زار نو طی شد . وی در اواخر زندگی دلبستگی داشت روزها در کافه فردوس ( خیابان استانبول ) و شب ها در کافه " ماسکوت " ( در خیابان فردوسی ) ، که در آنجا ودکا و خوراک سبزی خود را  صرف می کرد ، بگذراند . گفتنی است که دکتر فریدون آدمیت پدر تاریخ نویسی مدرن آن  زمان که افسر نظام وظیفه بود که عصر ها بعد از دانشکده افسری گذرش به کافه فردوس   می افتاد که پاتوق صادق هدایت و دوستانش بود . آدمیت امیر کبیر و ایران را به هدایت و  دکتر حسن شهید نورایی ( استاد تاریخ و عقاید اقتصادی در دانشکده حقوق ) داد و هدایت کتابش را ستود و توصیه کرد دوستانش نیز بخوانند . هماناطق ، مورخ بر جسته ایرانی از قول آدمیت می گوید :" هدایت بزرگوار ترین انسانی بود که در میان هموطنانم شناخته . در میان هر  قوم و قبیله ای و از هر رده ای . "( بخارا ، شماره 65 ، 1387 )

5- همان  طور که بیان شد،  اجتماع این روشنفکران غالبا در قهوه خانه ها و کافه ها ( حتی در شهرستانها و روستا ها ) اتفاق می افتاد ) در همان کافه ها در ا فکار و نوشته های یکدیگر بحث و انتقاد و نکته گیری می کردند . خصوصا گروه ربعه که چهار نفر بودند در برابر سبعه که از هفت نفر بیشتر بودند – یحیی آرین پور در باره این گروه ها می نویسد :" گروه ربعه از  ادبای جوان و روشنفکر که عبارت بودند از بزرگ علوی ، مجتبی مینوی ، مسعود فرزاد و صا دق هدایت ، اغلب عصر ها در یکی از کافه های لاله زار  نو به نام " رز نوار "  گرد هم  می نشستند و در  اندیشه های یکدیگر بحث و گفت گو می کردند و از یکدیگر چیز می آموختند و بزودی د ر مقابل ادیبان محافظه کار که آنان را سبعه ( همچون سعید نفیسی و رشید یاسمی و نصر الله فلسفی و... ) نامیده بودند ، مو سوم به ربعه شدند "( زندگی و آثار هدایت ، ص 14 ) و نیز دکتر تقی ارانی  می گفت :" صادق هدایت سر دسته ادبای ربعه است و مخالف سر سخت ادبای سبعه . ارانی گروه چهار نفره ربعه را نویسندگان پیشرو و متجدد می دانست ، در حالیکه گروه سبعه را محافظه کار و کهنه پرست می شمرد . "( به نقل از  پژوهشگران معاصر ایران ، همان ، ص 314 ) مسعود فرزاد راجع به گروه چهار نفر و دوستی خود با آنها می گوید :" در آن زمان من ( مسعود فرزاد ) و او ( هدایت ) خیلی با هم دوست و نزدیک بودیم . هدایت دوستی داشت به نام آقا بزرگ  ( بزرگ علوی نویسنده کتابهای چمدان وچشمهایش و... ) و من هم دوستی داشتم به نام مجتبی مینوی که در دیدار های بعدی دیدیم چهار تن شده ایم ... برای دیدن یکدیگر می رفتیم توی کافه رزنوار و نفری یک چای یا بستنی می خوردیم و ... بزرگ علوی نیز  در باره آن روز ها می گوید :" بدبختانه این صمیمیت دیری نپایید .  با زندانی شدن من و سفر مینوی و فرزاد به انگلستان ، به قول یکی از دوستان :" گاو میری افتاد تو ربعه " و سر حافظ شناسی ، دوستی فرزاد و مینوی به دشمنی کشید . " فرزاد در باره پایان کار گروه ربعه گفته است : هدایت مرد و فرزاد مردار شد . علوی به کوچه چپ زد و گرفتار شد . مینوی به راه راست رفت و پولدار شد . ( همان ، ص 323 )

6—گفتنی است که  امیر عباس هویدا هم از طریق پرویز ناتل خانلری ( از دشمنان سر سخت نیما یوشیج ) در آن روزگاران با بعضی از مهمترین روشنفکران ایرانی از جمله صادق چوبک و صادق هدایت و... آشنا شد . دکتر عباس میلانی در این رابطه می نویسد :" تسلط هویدا به زبان فرانسه ، دسترسی اش به بسیاری از شاهکار های ادبی اروپا ، و بالاخره شور بی پایانش برای کتاب همه دست به دست هم داد و هویدا را به حلقه دوستان هدایت ( گروه ربعه ) وارد کرد . هدایت و دوستانش آن چنان که رسم روشنفکران آن  روزگار بود ، عصر ها در کافه ای که معمولا هم همان کافه فردوس بود گرد هم می آمدند و گپ می زدند و از هر دری سخن می راندند . در سال های بعد ، در اوقاتی که هدایت و هویدا هر کدام در مسافرت بودند ، از طریق نامه با یکدیگر در تماس می ماندند . به علاوه ، هویدا در آن اغلب از خارج برای هدایت کتاب می فرستاد ... آمریکای کافکا و نیز نوشته هایی از ژان پل سارتر و هنری میلر از جمله آثار ی بود که هویدا در آن سالها برای هدایت فرستاد و در سال 1338 هویدا بر آن شد که انجوی شیرازی را ، که خود از دوستان هدایت بود ، به کار تدوین و چاپ نامه های هدایت به هویدا تشویق کند  "( معمای هویدا ، صص 107-108)

7- البته باید این نکته را تذکر داد که چوبک و هدایت هر دو خصم بی چون چرای استبداد بودند هر دو آشکارا ایمانی به خدا نداشتند و منتقد جدی مذهب اسلام بودند . به علاوه هر دو از معدود روشنفکرانی بودند که به رغم تمایلات ضد مذهبی و ضد استبدادی ، گرفتار وسوسه ی حزب توده هم نشدند و هر گز به آن نپیوستند . ( همان ، ص 111 ) البته هویدا هم بی میل نبود که از جنم روشنفکری خود ، و نیز از روابط نسبتا گسترده ای که با جامعه ی روشنفکران ایران ایجاد کرده بود ، استفاده ی سیاسی ببرد . می خواست شکاف عظیمی را که میان رژیم و روشنفکر ان ایران پدیدار شده بود پر کند . مهمترین تلاشش در این زمینه ، دیدارش با گروهی از نویسندگان ایران در اواخر سال 1344 بود . احمد شاملو ، رضا براهنی ، غلامحسین ساعدی ، یدالله رویایی  ، سیروس طاهباز و جلال آل احمد در این جلسه شرکت داشتند  . "( همان ، ص 242 ) در مورد چند و چون تشکیل این جلسه و بحث پیرامون آن از حوصله این مقالت خارج است .   با  همه ی این ها ،  اصل مطلب مان این بود که در آن روزگاران بسیاری از  نویسندگان و روشنفکران به کافه ها راه می یافتند ، و از مصاحبت یکدیگر بهره مند می شدند و حتی نیما یوشیج پدر شعر نو هم سری به قهوه خانه ها می زد چنانکه داریوش آشوری  در این باره می نویسد :" نیما در تهران به محفل ادبی معروف آن زمان در حجره ی چای فروشی حیدر علی کمالی – که خود شاعر بود راه یافت  و آنجا چندی پای گفت و گوی ملک الشعرای بهار ، علی اصغر  حکمت ،  احمداشتری و دیگر گویندگان و ادیبان روز گار  می نشست . "( شعر و اندیشه ، ص 101 ) چای فروشی حیدر علی کمالی  نگارنده ی این نوشتار را برد  در چای فروشی سید صالح خاتمی آبکناری که خود روشنفکر بود  و آنجا (سالهای  52 تا 57 ) پاتوق بسیاری از روشنفکران بود  .

8- اما  برای ختام در باره مطب دلگشا باید بگویم که ، دکتر غلامحسین ساعدی( گوهر مراد = گوهر دختر مراد )  ، نویسنده ، نمایشنامه نویس، فیلمنامه نویس ، روانپزشک و خالق آثاری چون : پروار بندان ، دندیل ، عزاداران بیل ، شب نشینی با شکوه ، چوب  به دست های ورزیل و... پس از پایان خدمت سر بازی در اوایل 1342 به اتفاق برادرش علی اکبر ساعدی در خیابان دلگشا ، در جنوب شرقی تهران ، در محله ی دولاب قدیم در بالا خانه ای صاحب مطب شدند. غلامحسین ساعدی درباره مطب خود  که مثل کافه ها پایگاه روشنفکران هم  شده بود می گوید :"... چون من طبیب بودم و همیشه  تو مطب بودم ، آنجا به یکی از پایگاه های عمده روشنفکران آن روز تبدیل شده بود .  جلال آل احمد ، احمد شاملو ، برو بچه های نویسنده ، به آذین ( محمود اعتماد زاده ) ، سیروس طاهباز ، م . آزاد ( مشرف تهرانی ) و دیگران همیشه آنجا بودند . من  آنجا مریض می دیدم . می آمدیم یک کمی بحث بکنیم و حرف بزنیم یا راجع به نشریات مجله یا کتاب حرف بزنیم ، که دو باره مریض می آمد و من می رفتم . یک دنیای فوق العاده ای بود و این فاصله ای بود که سال 1340 تا 1350 که به حق خیلی ها می گویند که دوران شکوفایی جماعت اهل قلم و ادب ایران بود و این به نظر من درست است . "( به نقل از کتاب  پژوهشگران معاصر ، همان ،   جلد دوم ، ص  919 )

                          تحریر- 20آذر ماه 1392 آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


آخرين مطالب
» آبکنار کادوس
» هسا شعر ....
» درباره مولانا....
» چرا شعر امروز...
» شاهد بازی ...
»
»
»
»
»
Design By : Pichak