آبکنار کادوس

فرهنگی-ادبی و پژوهشی-به زبان های گیلکی و فارسی


                                          آبکنار کادوس

 

سایت آبکنار کادوس- گمان می کند که جور دیگری گمان می کند . تنها یک آبادی یا یک خراب آباد نیست !  چیزی شبیه یوش نور مازندران توام با افسانه ی آن ،  یا حیدر بابای شهریار و یا ماه روزه ی آبکنار خودمان . مثلا  محمد حسین دوست امیر هوشنگ ، یک روز عصر پنجشنبه ساعت 5 با زبان مادری خود  در منظومه ی " حیدر بابایه سلام " در زاد گاه اش "خشکناب " تبریز ، کنار کوه افسونگر حیدر بابا می ایستد و می گوید " حیدر بابا دونیا یالان دونیا دی . و نیما " علی اسفندیاری " در   شعر افسانه اش ، عاشق سودازده ی پر اندوهی ست اسیر جلوه های جادو یی افسانه -  افسانه همان طبیعت است . طبیعت برای نیما یوشیج از نظر مادی همان دره های یوش  ست و هنوز در فکر آن کلاغم در دره های یوش و آخرین سفری هم که در پا ییز به خاطر عشق به یوش کرد ، بعلت سردی هوا از قاطر افتاد و بیمار شد و در تهران در گذشت .  با این همه ، یوش مثل آبکنار است . دریا و جنگل دارد .  توکا و نسپر . شب پا و   گراز . مرغ خوشخوان و بانگ  شغال . شب تیره و قبای ژنده.  کله و اجاق . کاکلی و کلکاپس و... اما کلمه ی کادوس را چرا بر گزیده ام ؟ چون قوم کادو سیان مانند کاس سی ها برایم عزیز و دوست داشتنی اند و برایم بوی گلهای گیلان می دهد . اگر چه کلمه ی گیلان در اوستای زردشت با نا م " ورن " یا " وارنا " یاد شده است . پس یکی  به خشکناب عشق می ورزد ، یکی  به یوش و  یکی هم به آبکنار که زادگاه من است .  پدرم از  اهالی ماسوله  ی گیلان بود و  مادرم آبکناری و بهتر از برگ درخت . و اما بگذار ، همه بدانند که ماجرای عاشقی من و آب کنار چه گو نه بوده و هست و خواهد بود . اصلا آبکنار برایم همان زن اثیری در بوف کور و نظام در اشواق ابن عربی و  زن شبانه مو عود در خیال سهراب ، یا صفورا و ری رای نیما و یا  رکسانای احمد است .  شاید هم مانند سیده خروسه معشوقه ی شرفشاه ولی طالشدولابی و شاید هم لیلی هنری ( مجنون عامری ) است و  اما من دوست تر دارم او را  و آوازش را و آواز خو انان اش را که در دور دست ها می خوانند گوش می کنم .  گاهی از جایی به راه می افتم ، سرم را به زیر می اندازم و اندوهناک می شوم ، چرا که قلب من برای عشقی می تپد که از من دور است .  اصلا  فراقش برایم یک جور تاسیانی یا نوستا لوژی ست . یعنی غم غربت  . یعنی – دوری از طبیعت و تنها ماندگی از یاران و بهاران .  آن سالهای دور و آن سالهای سبز هم  چیزی شبیه  ماهی توی آب بودم و قدر آب نمی دانستم . درست مثل چوبک ، وقتی که در برکلی بود ،  به خاطر  بو شهر پیش منیرو گریست . و حالا دلم هوای خواندن دارد ، نغمه ای می خوانم که اندو هم را بر انگیزد با شد که هوای آبکنار بیش از این در سرم باشد :

                                

                                           آبکنار ! آبکنار!

                                           مرا فاندر !

                                            هطو غریبانو !

                                             هطو شام غریبان مانستن !

                                              شبا فاندرم

                                               ته موردابا دینم !

                                              آرام خوره وا خوابا شه !

                                            کرا صو با دم خابا دینو !

                                                

                    تحریر :  7 آبان  1392                                                                                ساعت 11 – آبکنار کادوس ( فرامرز شکوری )

 

 

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

  خیام در حافظ و حافظ در خیام

( خلق از پی شان ، دوان و خندان )

 

 در این گفتار که مقصود از آن نگاهی کوتاه به شعر خیام و حافظ و تشابهات و باز نمودن مشترکات این دو شاعر بزرگ ایرانی ست . نخست گزارشی مختصر از روزگارشان می دهیم . روز گار خیام ( فوت / 517 ه.ق) تقریبا مقارن است با آغاز ین سالهای ظهور سلطه تر کمانان سلجوقی در ایران و خیام با مرگ بو علی سینا زاده می شود . اما روزگار حافظ( فوت 791 ه.ق) مصادف بود با حکومت ابو اسحاق اینجو در فارس( شیراز قرن هشتم ) که ممدوج حافظ شد و حافظ از دولت مستعجل او به نیکی یاد کرده (= راستی خاتم فیروزه بو اسحاقی / خوش در خشید  ولی دولت مستعجل بود / دیدی آن قهقهه ی کبک خرامان حافظ / که  ز سر پنجه ی شاهین قضا  غافل بود ) این کبک خرامان یعنی ابو اسحاق توسط شاهین قضا یعنی امیر مبارز الدین مظفر موسس سلسله آل مظفر ، حاکم تند خو و شریر و ریا کار در سعادت آباد شیراز سر بریده می شود و خود امیر نیز توسط دو فرزندش شاه شجاع و شاه محمود به وضع درد ناکی کورشد .  از روزگارشان که بگذریم ، می خواهیم بدانیم که چقدر شعر هاشان  شبیه همند و چقدر می توان این دو نفر را مثل هم دید . باری خیام و حافظ در بسیاری از ابیات مثل هم  فکر می کنند . به هر حال ، تکه های دندان گیر در چند نکته   بیان می شود  .

 نکته اول :  هر دو جهان را  پوچ و هیج می دانند .

 خیام :

 دنیا دیدی و هر چه دیدی هیچ است / و آن نیز که  گفتی و شنیدی هیچ است

 سر تا سرآفاق دویدی هیچ است / و آن نیز که در خانه خزیدی هیچ است

حافظ:

 جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ است / هزار بار من این نکته کرده ام تحقیق

 هر دو بر این باورند که هیچ عیان نشد که کجا بودیم و از کجا آمدیم و اصلن چرا خلق شدیم .

خیام :

هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا / چون لاله  رخ  و چو سرو بالاست مرا

 معلوم نشد که در طربخانه ی خاک / نقاش ازل بهر چه آراست مرا

 حافظ :

 عیان نشد که چرا آمدم کجا بودم / دریغ و درد که غافل زکار خویشتنم

 هر دو به اغتنام وقت و فرصت لذت  اعتقاد دارند .

خیام :

 وقت سحر است خیز ای مایه ی ناز / نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز

 کانها که بجایند نپایند کسی / و انها که شدند کس نمی آید باز

حا فظ :

 هر وقت خوش که دست دهد مغتنم  شمار / کس را وقوف نیست که انجام کار چیست

یا:

 وقت را غنیمت دادن آنقدر که بتوانی / حاصل از حیات ای جان این دم است ار  دانی

( دم غنیمت در این جا به معنای صوفیانه و د رویشی  نیست )

نکته دوم :

 معاد اندیشی در اشعار حافظ و خیام ، اگر چه   ابیاتی بوی انکار معاد می دهد . اما حافظ  با کمی احتیاط و خیام با جسارتی بیشتر . حافظ در جسمانی بودن معاد شک دارد .  ناصر خسر و منکر  معاد جسمانی ست و  خیام اصلا منکر معاد است و شخصیتهایی چون : ملا صد را و مولوی و فارابی و  عطار و ابن عربی و ابن رشد  معاد جسمانی را تاویل می کنند .

( جهت اطلاع بیشتر رجوع کنید به تاریخ فلاسفه ایرانی   تالیف دکتر حلبی   فصل خیام و ذهن و زبان حافظ از خرمشاهی )

خیام :

 از جمله رفتگان این راه دراز / باز آمده ای کو که  به ما گوید باز

 زنهار در این " دو راهه " آزو نیاز / چیزی نگذاری که نمی آیی باز

  حافظ چکیده  ی آن را در این بیت می آو رد :

 گر مسلمانی از این است که حافظ دارد /آه اگر از  پی امروز بود فردایی

  وقتی شاه  شجاع ممدوح و دوست حافظ این بیت را شنیده ، گفت : حافظ به قیام قیامت قایل نیست و بعضی از فقیهان قصد نمودند که فتوی نویسند که حافظ کافر شده و جرم کافر هم معلوم است اعدام و حافظ مضطرب گشت نزد شیخ زین الدین ابو بکر تایبادی که شیخی معتدل و میانه رو بود رفت و شیخ هم گفت : مناسب آن است که بیت  دیگر ، مقدم بر این مقطع درج کنی که نقل کفر  کفر نیست . حافظ نفس را حتی  کشید و این بیت را گفته ، پیش از مقطع در آن   غزل مندرج ساخت :

 این حدیثم چه خوش آمد که سحر گه می گفت / بر در می کده ای با دف و نی ترسایی

 و به  این واسطه از آن دغدغه نجات یافت و بعد ها از ترس جان خویش جانب احتیاط را  پیش گرفت و چنین گفت :

 کس ندانست که منزلگه مقصود کجاست / آنقدر هست که بانک جرسی می آید

یا:

 فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید / شر منده رهروی که عمل بر مجاز کرد

 نکته سوم :

 باده نوشی و میل به شراب برای خیام و حافظ مثل آب خوردن بود  که هم   خوردن آن را به دیگران توصیه و سفارش می کردند و هم خودشان دماغ را معطر می ساختند .

خیام:

 یک کوزه می بیار نوش کنیم / زان پیش که کوزه ها کنند از گل ما

یا:

 گو یند بهشت عدن با حور خوش است / من می گویم که آب انگور خوش است

 این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار / کا واز دهل – برادر – از دور خوش است

حافظ:

 بیار باده اول به دست حافظ ده / به شرط آنکه سخن به در نرود

یا :

 آخر الامر گل کوزه گران خواهی شد / حالیا فکر سبو کن که پر از باده کنی

یا :

 نگویمت که همه ساله می پرستی کن / سه ماه می خور نه ماه پارسا می باش

یا :

 بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی یافت / کنار آب رکن  آباد و گلگشت مصلا را

 و  صدها بیت دیگر راجع به می در اشعار خیام و حافظ که از فرط شهرت نیازی به ذکر آنها نیست

 نکته چهارم:

 راجع به باده و شراب در شعر شاعران مثلا : در شعر مولانا باده همان باده عشق است و نظامی هم  تنها شاعری ست که هر گز لب به می نزده و چنانکه می گوید : مپندار ای خضر پیروز  پی / که از می مرا هست مقصود می

/ مرا ساقی از وعده ی ایزدی است / صبوح از خرابی ، می از بیخودی است .. .

 اما حافظ به  پیروی از پیشینه باده سرایی در ادب پارسی که در سروده های سخنورانی چون رودکی ، فرخی ، منو چهری و خیام باز تابی گسترده یافته است و در آن ، از زبان و شیوه این باده سرایان و شاد خو اران پیروی کرده است. می هم می نوشیده و منوچهری چنان شیفته شراب و باده است که می خواهد پس از مرگ نیز با شرابش بشویند(آزاده رفیقان منا من چو بمیرم / از سرخ ترین باده بشویید تن من ) ولی تفاوت فاحشی بین خیام و حافظ در زمینه مفهوم می وجود دارد . می خیام همه اش باده خام انگوری است مثل باده ی رودکی یا فرخی اما  شراب حافظ انگوری و عرفانی ست  و حافظ که مرید خیام است از نظر باده خام انگوری ( و مبارزه با ریا کاری ) با خیام تشابهی دارد . گفتنی است که میل خیام یا حافظ به شراب و شاهد به خاطر خود فراموشی است . خود فراموشی به این معنا که تا لحظه ای از لشکر ظلم و غم رها شوند و یا شیوه مباره با ریاکاران و زهد فروشان بوده که گاهی میل می فرمودند.

 نکته پنجم:

 هم حافظ و هم خیام با  چهره ها یی چون : شیخ و مفتی و  زاهد وواعظ و قاضی  و صوفی میانه ای خوب نداشته اند  مخصوصا    چهره ی شیخ از چهره های نکوهیده ی دیوان فرحناک حافظ است .

خیام :

 شیخی بزن فاحشه گفتا مستی / هر لحظه بدام دگری پا بستی

 گفتا شیخا هر آنچه گو یی هستم / اما تو چنانکه می نوایی هستی

حافظ :

 واعظان کان جلوه در محراب و منبر می کنند / چون بخلوت می روند آن کار دیگر می کنند

 یا :

  شیخم به طنز گفت : حرام است می ، مخور / گفتم که چشم گوش به هر خر نمی کنم

 و این گفته ی حافظ نیز :

 چه شود گر من و تو چند قدح باده خوریم / باده از خون رزان است نه از خون شماست

 چاردانه ای (= رباعی ) از خیام را  به یاد می آورد:

 ای مفتی شهر از تو پر کار تریم / با این همه مستی ز تو هوشیار تریم

 ما خون رزان خوریم و تو خون کسان / انصاف بده کدام خونخوار تریم

( حافظ می گوید ما خون تاک را می خوریم  نه خون شما را و خیام هم می گوید ما خون تاک را می خوریم ولی شما خون دیگران را می خورید )

 نکته ششم : خیام و حافظ وقتی می دیدند که زهد فروشان و مردم فریبان (  ترک دنیا بمردم آموزند/ خویشتن سیم غله اندوزند) و به حقوق مردم تجاوز می کردند و می کنند و قرآن را دام تزویر می نهند و آنگاه نه شریعت و احکام فقیهان آنان را خوشنود می ساخت و  نه شطحیات و طامات صوفیان و بدین سان بی اعتباری دنیا و میل به شراب و غنیمت وقت در  غزل حافظ و رباعیات خیام مطرح می شوند. اگر حافظ " می  می خورد و رندی می کند ، خوش است " چرا که با وجود انجام دادن این کارها " مانند دیگران قر آن را دام تزویر" نمی نهد:

 حافظا می خور و رندی کن و خوش باش ولی / دام تزویر منه چون دگران قر آن را

 روز گار حافظ و خیام مانند روزگار ما گرمی بازار ریا و سالوس بوده است و به ناچار هیچ یک از این زاهد و عابد و صوفی و مفتی و... از زخم زبان شان در امان نبوده است مخصوصا حافظ و  علی الخصوص ابیات ذیل :

 می خور که شیخ و حافظ و قاضی و محتسب / چون نیک بنگری همه تزویر می کنند

 یا :

صوفی شهر بین که چون لقمه ی شبهه می خورد / پاردمش دراز باد این حیوان خوش علف

یا:

آتش و زهد و ریا خرمن دین خواهد سوخت / حافظ این خرقه پشمینه بیندازو برو

یا :

 از دست زاهد کردیم توبه / وز فعل عابد ، استغفر الله

 و این عابد از نوع همان گربه عابد و زاهد و مسلمانهای عبید زاکانی است و همسنگ و یار موافق امیر مبار ز الدین که فقط به هنگام تلاوت قرآن 800 نفر به دستور ایشان سر بریده می شوند . والبته همانطور که بیان شد روز گار خیام نیز چنین بوده است و شریعت و تو حید معنای اصلی خود را از دست داده بود و  گقته اند که شیوه تفکر خیامی در حقیقت تعرضی آشکار علیه سلطه سخت و گذشت و بی رحم عقاید اشعری و جزمی اندیشان و متحجران جهان اسلام و به ویژه ایران در عصر  سلجوقیان و عصری که خیام زندگی می کرد بوده . و سخن آخر اینکه خیام نیز مانند حافظ ، مفتی و قاضی و صوفی را...تاخته است :

 گفتم که :

" مگر ، قاضی و مفتی سندند /  در کار شریعت و طریقت ، مددند

 چون بر سر راه آمدم ، دانستم / کین بی خبران نیز چو من نا بلدند "

 

تحریر –مهر 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                         حنجره ی آسمان زخمی ست

 

خدا فرمان داد که دروغ نگوییم و

گفتیم و

 ویران شدیم

حالا

 بوی بد دروغ دنیا را گرفته است و

لمس دست دروغزنان

گل ها را

  سنگ می کند

نسترن را

نسرین را

 نرگس را

 حالا تر

  اولین کسی که پشت در

 ایستاده است

زاهد زهد فروش است

و این   چای کهنه دم

 هردم

 بر در می کوبد و

درها را باز نمی کنند

واولین جایی که می بینی

 خاور میانه است و

 بی خیال " گوبلز " شدیم که

در خواب هم دروغ صمیمانه می گفت و

 دروازه ها را بست و

 گل های میخک را از باغ گل ها

 بیرون کرد

بی آن که چیزی گفته باشیم و

 این گونه

باغ را

 از گل ها دریغ داشته اند

تب نوبه و تب زرد

آه

 ای مرغ دریایی!

در همین جایی که  نشسته یی یکهو

 بلعید کوسه یونس را

دابید آهورا

 آن هم  حالا که پشت هر کوه درد

 دیوی خوابیده است که

 شش دانگ حواست را

پرت می کند 

در آن  ضیافت بالا بالا ها و

در آن  مجلس والای چرخ

  و آنجا که حنجره ی آسمان زخمی ست

 و این جا که

آقا خیس خیس

 شیخ خواب خواب

  مفتی مست مست و

قاضی به راحتی می بخشد

 زهر مار را

و مسجد خالی می شود

              و خالی تر

  و خانقاه و کنشت و زاویه

و ایوان و خانه و کوچه و جاده و...

 تنها

 کلیسا لبخند می زند و

پاپ اعظم شعر  لورکا را می خواند

 و کالون شش ماه دیگر خواهد مرد

این جا

 تلفن 

دل و نگاه همه را می کاود

 به چار چشم

 از کوی و برزن می گذرند

 مشتی رند

 به  همین خاطر

 پیاله پنهان است

 در آستین   جلچله

آه

 سخن  بگو ابو اسحاق!

 خاتم فیروز ه ات کو؟

 کان نیشابور کو؟

راستی

خوش درخشیدی

در آسمان شیراز

آی پیام بر باده !

 کبک خوش خرام !

بگو به من !

شاهین قضا  جه شد؟

آن محتسب مست!

امیر مبارز الدین قرابه کش سابق و

 قر آن خوان لا حق را می گویم !

حالا

در روزگار ما

 داعش هم که

 فرق کافور و نمک را

 نمی دانست

با کارد مرگ دنبال

سر " اسلام" می گردد "

در  زمهریری که از بام تا شام

آوار درد است و اندوه

 بر شانه ی دردمندان" 

آی عشق!

با تو چه رفته است!

 پیر شدی! و

دندانهایت ریخته و ساس

 به جا  ن ات افتاده و

نماز دیگر

 صدای حمد خودش را نمی شنود و

روزه صرفه ی نان شده و

 حج گزاردن گشت جهان

این روز ها

 باز حلاج بالای دار می رود و

وجود نازک و سفید حسنک وزیر

          آوازی می شود و

 باز

در آستانه ی خدا

 باد است که در کوی عین القضات

 زوزه می کشد

 

 تحریر مهرماه 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

نکاتی پیرامون سکولاریسم                  

 

 

1-سکولاریته یا سکولاریسم به معنای مخالفت با دین نیست ، بلکه به معنای جدایی ساخت سیاسی از نهاد دین یا جدایی دین از دولت است . عیسی مسیح هم فر موده که:"بر قیصر بدهید آنچه سهم قیصر است و به خدا بدهید آنچه سهم خداست ." پس دین یک رابطه ی بی واسطه و درونی و ذاتی آدمی با خداست و انسان هم موجودی است که هر لحظه در محضر خداست و  دین یک امر خصوصی و شخصی خواهد بود . به عبارت دیگر سکولاریسم یا نظام عرفی یا جدایی دین و حکومت که امروزه از مطرح ترین مسایل در جوامع اسلامی است در ادبیات سیاسی به سه شکل مطرح است :" جدایی دین از  از سیاست " ، " جدایی دین از حکومت " و " جدایی دین از دولت " و نیز دو اصطلاح سکو لاریسم و لاییک چه در زبان فارسی و چه در زبان های اروپایی ، در بسیار از موارد به صورت مترادف به کار برده می شوند . لاییک( تر کیه ) در زبان فارسی به عرفی و غیر دینی و سکولار به عرفی ، غیر دینی ، غیر مقدس ، دنیوی و در زبان عربی به " علمانیت " به معنی علمی کردن ترجمه شده است و بعضی سکولارها  اصطلاح " این جهانی کردن" را  بهتر می پسندند  .  و نتیجه امروزه سراسر جهان بیش از 195 کشور اصل جدایی میان حکومت و دین را پذیرفته اند .

2- ناگفته نماند که سکولاریسم یا غیر دینی شدن حکومت در عصر جدید به دو انگیزه متفاوت پدید آمد . یعنی فیلسوفان و متفکرانی که طالب حکومت غیر دینی بودند ، دو گونه انگیزه مختلف داشتند . گروهی ا از آنان دین را باطل می دانستند وورود یک اندیشه باطل را در عرصه سیاست ویرانگر و یا زیانبار می دیدند و گروه دوم دین را حق می دانستند ولی نمی پسندیدند که دین حق به نا پاکی ها و مصلحت اندیشیهای سیاست آلوده شود یا امر  قدسی در خدمت امور دنیوی و غیر قدسی قرار گیرد و در حال حاضر در جهان مسیحیت و اسلام در عرصه سیاست سکولار های متدین یعنی گروه دوم بیشتر مطرح اند .

3- اما مدافعان و مخالفان تر کیب دین و سیاست چه می گویند؟ مدافعان ترکیب دین و سیاست معتقدند که اگر دین در سیاست و اداره جامعه دخالت نکند بتدریج دین منسوخ می شود و از بین می رود و چون هدف اصلی اجرای احکام شرع است و در زمان غیبت ، فقیه نماینده امام است و اقتدار مشروع تنها از امام و فقیه است . البته در اهل تسنن هم چیزی تحت عنوان خلافت اسلامی( داعش )  که معتقدند هدف اصلی اجرای احکام اسلام  در سراسر جهان است و بعدها حتی حکومت های  آمریکا و آلمان و کانادا  و... نخواهیم داشت  . اما روشنفکران مخالفت دین در سیاست می گویند با سیاسی کردن دین ، آسیبهایی به خود دین وارد می شود . به حکومت هم آسیب می رسد و جامعه هم آسیب می بیند ، زیرا آزاد ی محدود می شود و احزاب تعطیل و نهاد های مدنی حق هیچگونه فعالیت را نخواهند داشت ، در عوض ظاهر سازی و ریا کاری مجال می یابد . و مردم هم از دین فوج فوج خارج می شوند  و هم دنیا و هم آخرتشان را از دست خواهند داد. گفتنی است که در گذشته بسیاری از روشنفکران دخالت دین در سیاست را عامل اصلی ویرانی و عقب ماندگی کشور می دانستند  . مثلا میر زا یوسف مستشار الدوله در  رساله یک کلمه ، طالبوف در مسالک المحسنین و  فتحعلی خان آخوند زاده( ضد دین ) و ملکم خان( ضد دین ) و تقه الاسلام تبریزی و میرزا آقا خان کرمانی و سید حسن تقی زاده و حتی احمد کسروی و... بر آن بودند که دخالت مذهب و روحانیت در سیاست و دولت لاجرم موجب بر قراری حکومت تئو کراسی ( حکومت  الهی) ضد دموکراسی میشود .

4- و اما  مدافعان ترکیب سیاست و حکومت یا طرفداران حکومت فقهی با قرائت اسلام فقاهتی یا رساله ای عبارتند از: آیت الله خمینی ،آیت الله منتظری ( از طراحان ولایت فقیه بود و بعد ها اشکال وارد کرد )،آیت الله مطهری ، آیت الله صالحی نجف آبادی ( نویسنده کتاب شهید جاوید ) و در گذشته  شیخ فضل الله نوری و امروزه آیت الله  ها: جوادی آملی ، مکارم شیرازی ، نوری همدانی ، مصباح یزدی و.... مخالفان حکومت فقهی یا ولایت مطلقه ی فقیه  عبارت بودند از مهندس بازرگان ،آیت الله طالقانی و نهضت آزادی و عموم ملی مذهبی ها ، علی شریعتی و پیروانش و سازمان مجاهدین و  دکتر سروش و مجتهد شبستری و.. همجنین مهندس بازرگان با نوشتن کتاب " آخرت و خدا هدف بعثت انبیا" اعلام داشت که بعثت انبیا و هدف دین نه برای حکومت و مدیریت جامعه که برای تزکیه نفس  انسان ها و تعالی روح آنان است و خرد جمعی به جای حکومت دینی کافی ست و مسایل و مشکلات را با عقل می توان حل کرد و نیازی به حکومت دینی نیست . و کتاب بازرگان خط بطلان کشید ، تمام اقسام حکومت دینی را ، از نوعی ولایتی تا دمو کراتیک آن را رد کرد . بعدها سروش (  که خود  در آغاز طرفادر حکومت دموکراتیک دینی بود) و عبدالعلی بازرگان و  عزت الله سحابی و ... از مهندس بازرگان پیروی کردن . البته   مساله جدایی دین از حکومت را پیش از بازرگان  امثال ابن خلدون تونسی تبار و مصطفی عبدالرزاق مصری و...دیگران  مطرح کرده بودند و این اواخر در مصر پس از سقوط محمد مرسی از اخوان المسلمین ، مردم طرفدار جدایی دین از حکومت بودند که ارتش و ژنرال سی سی و سکولار ها رهبری آن را بعهده گرفتند  و به هر حال نظریه ی عبدالرزاق در مصر به ثمر رسید و ایشان در کتاب الاسلام اصول الحکم معتقد است که دین و سیاست ربطی به هم ندارند خلاصه عقیده عبدالرزاق در این کتاب آن است که خلافت جزء اصول دین و ارکان شریعت نیست و در اسلام ، سیاست از دین جداست و از اینرو ملتهای مسلمان در این عصر باید ارباب دین را از دخالت در سیاست باز دارند . (  به نقل از سیری در اندیشه سیاسی عرب ، حمید عنایت ص 183 )  عبدالرزاق ( که خودش یک روحانی و استاد دانشگاه الازهر مصر بود و بعدها خلع لباس شد )  می گوید:" در خود قرآن از سوره فاتحه گرفته تا سوره ناس هیچ آیه ای در باب ضرورت خلافت به معنای دستگاه سیاسی خاصی که در تاریخ اسلامی معروف است نمی توان یافت ."( همان ص 184)

5- یک نکته ی  دیگر راجع به جدایی دین از حکومت – پیش از حکومت ولایت فقیه است – یعنی در گذشته حکومت دینی وجود نداشت . از میان خلفای راشدین سه نفر ترور شدند و از همان آغاز دین و دولت از هم جدا شد . در دوران صفویه شاه اسماعیل صوفی بود و مرشد صوفیان نه رهبر دینی . نادر شاه شرط قبول سلطنت را لغو اصل شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور کرد . کریم خان زند یک حکومت عرفی یا سکولار دایر کرد . سلسله ی قاجار هم حکومت غیر دینی داشتند حتا میرزای شیرازی دوست نداشت در کار حکومت دخالت کند . مثل آیت الله برو جردی و آیت الله خویی که در حکومت سلسله ی پهلوی دخالت نداشتند . در انقلاب مشروطه و نهضت ملی شدن نفت هم مردم طرفدار عرفی بودن حکومت بودند و مصدق را به عنوان یک رهبر غیر دینی قبول کردند و نا گفته نماند که حکم قتل شیخ فضل الله نوری که معتقد به ترکیب دین و سیاست بود توسط یک روحانی سکولار بانام شیخ ابراهیم زنجانی صادر شد . همینطور دوران پهلوی ( پدر و پسر ) حکومت شان عر فی یا سکولار بوده و به جدایی دین و سیاست می اندیشیدند .

6- یک نکته ی مهم دیگر و آخرین نکته در  این مقوله جمع دین و دموکراسی است . آیا  حکومت دینی با دمو کراسی ساز گاری دارد ؟ به نظر نگارنده ی این سطور خیر ! اصلا دین و دمو کراسی غیر قابل جمعند . اصطلاح مردم سالاری دینی هم یک اصطلاح غلط است و دموکراسی مطلق است و پسوند   ندارد. اسلام با هر نوع قرائت چه اسلام فقاهتی ، ( نوعی دین اید  ئو  لو ژی شده ) و چه اسلام حکومت دموکراتیک دینی حتا با قرائت امثال سروش و اصلاح طلبان و...حرف بی ربطی ست . چرا ؟ به چه دلیل ؟ اولا حق بودن اسلام و باطل بودن  دیگر ادیان ( مسیحیت و یهود و...) این خودش امتناع دموکراسی با اسلام است . ثانیا در اسلام یک فلسفه ای وجود دارد با نام نجاست کفار – یعنی تمامی کسانی که شیعه یا سنی نباشند کافرند . مثلا جهادی ها یا تکفیری ها ی اهل تسنن هم معتقدند که هرکس با ما نیست کافر است . همچنین  مساله  حکم ارتداد در اسلام  که به گونه ای در فقه مطرح است و خود پارا دوکس اسلام و دموکراسی را نشان می دهد یعنی اگر مسلمانی غیر مسلمان یا کافر شود مرتد خوانده می شود و احکام مرتد بر وی جاری می گردد  اگر مرد باشد به اعدام محکوم می شود  اما اگر زن باشد حبس می شود و در زندان با او سختگیری می کنند و در  وقت نماز ها او را می زنند تا توبه کند اگر توبه کرد آزاد می شود و اگر توبه نکرد در زندان باقی می ماند تا بمیرد ( به نقل از توضیح المسایل  منتظری ، ص 562) بنابر این اسلام با دمو کراسی اصلا سازگاری ندارد  و آیت الله مصباح یزدی می گوید:" اگر ما معتقدیم که باید قوانین خدا بر مردم حاکم باشد جایی برای دموکراسی وجود نخواهد داشت  و اینها ارزشهای اسلامی نیست . مثل دمو کراسی و آزادی "( جایگاه فلسفه اسلامی در بین مکاتب فلسفی کنونی جهان ، ص 6)

 

تحریر – مهر 93آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                              شهر رو  سری اش را رنگ سیاه بر سر کرد

 

 ساعت چارو بیست دقیقه ی بامداد بود

که در اتاق خانه  ای رو به دریا

 از خواب بیدار شدم 

 دست ها را شستم

 گونه هام را شستم

در کتابخانه

 مصیبت نامه ی عطار را ورق زدم

دیدم

این دارو فروش می گوید:

عثمان ذو النورین بود

ابو بکر صدیق  پاک

فاروق مهربان ترینشان در برگ درخت

و حیدر عین حقیقت

نا گهان

 شکار گران می رسند و

 از میان این چار پرنده

سه تا شان را سر می برند

  2

و بعد در روز گار ما اتفاق عجیبی می افتد

 شمر ابن  ذی الجوشن

یا خولی ابن یزید

 فرقی نمی کند

دست در دست باد

با روباهان

دام تزویر می سازند

این جا

همین یک لحظه پیش ابلیس را دیدم و

 شب است هنوز

شیخ ریا می گوید که سال دیگر

 تنگ سالی ست

ابله مردی

در برابر اش که این چنین گیج و منگ

نشسته است و (آنچه می شنود

زوزه ی اوست )

در لالایی نخستین سیاهی

به خواب می رود

 چه فرق می کند

خواب باشد یا بیدار

گوییا شهر به خواب رفته است و

شهر روسری اش را

رنگ سیاه بر سر کرده است

     3

در جایی که شاه شیخ اینجو

دارد خواب های خصوصی اش را مرور می کند

 در سعادت آباد شیراز

 و این حاجی هم  حاجی ی ست که

مدام قسم دروغ می خورد

به خدا و خانه ی خدا .

آیا تو هیچ می دانی که ابو موسا

خشکه مقدس ترینشان در داعش

 بعد از هزار سال در جایی از زمین خدا

یک لحظه چشمهات می افتد

بر مسلمانی ی  پیشانی اش

از ابتدای سال تا انتهای سال

4

صحبت از دارایی بانکداران است

در بانکی که از آن پر شده مسکوکات

از بیت المال مردم

کشتی و هوا پیما و گنج قارون

حالا هم

به فروش آب و خاک  مشغول است

بله ،

تنها یک بانک برگ عبور است

برای دیدن خدای طلای سیاه

حالا تر

من نگاهم به تو است

تو نگاهت به   سبزه های پژمرده و تمام مزرعه های سوخته

 من و تو

هر دو مان

 باهم  چشم به راه که هستیم؟

در تقلای بی هوده گی

چه انتظار تلخی

5

 این جا  

صحبت از زرو زور و تزویر است و

  نام ها  ی مستعار تیغ و طلا و تسبیح

 این  جا

صحبت از تیغ ستیغ است

که از جایی زده بیرون شده تسبیح

زر کیست؟

زور کیست؟

تزویر کدام و گرگ و موش و روباه ؟

 

تحریر- شهریور ماه 93  وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                   میل حافظ شیرازی به می و  معشوق

 

                                                                        نگویمت که همه ساله می پرستی کن /

                                                                سه ماه می خور و نه ماه پارسا می باش(حافظ)

 

1 – شراب ، بنگ و حشیش و شاهد بازی و نظر بازی در زمان  شاه شجاع مخصوصا در دوره ی شاه شیخ  یا شاه اینجو و یا ابو اسحاق معروف به فیروزه بو اسحاقی در شیراز رایج بود . خود شاه شیخ هم غرق لذت باده و بیشتر اوقات مست بود و حافظ هم حسرت این دوره را می خورد اگر چه در شاد خواری و عشرتجویی  آزاد بود و در مجالس آنها شرکت می کرد و  شعر می گفت و آواز می خواند و لبی هم تر می کرد  و به همین خاطر است که این دولت خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود.  یعنی- خاتم فیروزه بو اسحاقی در یک غزل مشهور حافظ کنایه از دوران فرمانروایی شاه ابو اسحاق اینجوست شاهی که هم نماز می خواند و  هم بهترین شراب شیراز را می نوشید:  راستی خاتم فیروزه بو اسحاقی / خوش در خشید ولی دولت مستعجل بود

 به نظر ادوارد براون یکی از کانهای فیروزه در نیشابور به نام بو اسحاقی معروف بوده و بر دیگر کانها و معدنها بر تری داشته . و بو اسحاقیان نیز نام یکی از خاندانهای معروف نیشابور می باشد که ظاهرا آن فیروزه بدیشان متعلق بوده است( از سعدی تا جامی، ترجمه حکمت ، ص369) اما راجع به بهشت روی زمین عصر ابو اسحاق و شادخواری حافظ جوان ، دکتر زرین کوب می نویسد :" شیراز بو اسحاقی که نزد شاعران ( عبید زاکانی ، خواجوی کرمانی و...) عصر بهشت روی زمین تلقی می شد .  شاهد جنب و جوش شاعری جوان بود به نام شمس الدین محمد که بعد ها خواجه حافظ خوانده شد ...در روزگاری که حافظ جوان روز های پر جوش و خروش بین بیست تا سی سالگی را می گذرانید، شهر رندان غرق بود در فراموشیهای مست کننده . از درو دیوار بانگ مستی و شاد خواری می آمد و همه چیز یک جوان مستعد را دعوت به عیش و طرب می کرد . یک طالب علم مدرسه ، یک حافظ قر آن، که در حوزه محدود مدرسه از پارسایی و پر هیز هر گز اندیشه می و مطرب را به خاطر راه نداده بود ،در چنین گیرو دار عیش و عشرت چگونه می توانست از هوای مغبچگان شهر دور بماند ؟ خاصه که آوای خوش و قریحه شاعری او را با مجالس نام آو ران شهر آشنا می کرد و مربوط .  در تمام شهر همه جا بین جوانان صحبت از عشق مجازی بود و شراب شیرازی . بارگاه شاه شیخ  در این زمان میعاد گاه شاعران بود ، و عشرتجویی و زر بخشی او چنان شاعران و محتشمان فارس را فریفته بود که این شاه جوان( غرق لذت باده ) را غالبا مثل یک سلیمان ، سلیمان روزگار ، نیایش می کردند..."( کوی رندان ، ص 22)

2- پس  حافظ که ندیم و دوست شاه شیخ بود آیا می هم می خورده؟ حافظی که با شعر و آواز خویش مجلس طرب شاه را رونق می داد . آیا میل به شراب داشت ؟ آیا ممکن است حافظ هم مثل عبید زاکانی شراب بنوشد؟ جواب مثبت است ، چرا که " نوشیدن می در عصر حافظ، از نظر دینی فسق عظیمی شمرده نمی شده ، منتها حافظ می خواسته است بدون ترس و تعصب و تزویر دماغ خود را معطر کند ولی دیگران تزویر و ریا را نیز چون می و مطرب گرامی می شمرده اند ..."(  ذهن و زبان حافظ ، خرمشاهی ص 44) به عبارت دیگر، آیا شمس الدین محمد – که مقارن این روزگاران سالهای  بعد از سی سالگی را می گذرانید – از این عیشهای نهانی ، که در آن دوره در شیراز آن همه رایج بود ، بر کنار  می ماند؟ ذوق و ادب امروزه ما دوست دارد به این سوال "آری" بگوید اما سراسر دیوان خواجه وصف شراب است و شاهد که آشکارا " نه" گوید .( کوی رندان ص44)

3- باید عرض کنم که این اصطلاحات شراب و معشوق ومی و شاهد و....همه اش عرفانی نیست . مثلا شاهد مشهود فقط حق تعالی نیست بلکه شاهد همان مغبچه یا دختر و پسر  است و خرابات فقط خراب شدن صفات بشری نیست بل  روسپی خانه و محل  فسق و فجور هم هست به روایت ابوالفتوح( تفسیر جلد چهار ، ص 11)

حافظا روز اجل گر به کف آری جامی / یکسر از کوی خرابات برند ت به بهشت

همین طور شراب فقط شراب محبت نیست بلکه شراب شیراز هم بوده و... این شوق  و میل حافظ به شراب ، غالبا عصیانی به قرآن نبود ، بلکه ناشی بود از امید به رحمت و عفو الهی :

 نا امیدم مکن از سابقه لطف ازل / تو پس پرده چه دانی که که خوبست و که زشت

یا: قدم دریغ مدار از جنازه حافظ / اگر چه غرق گناه است می رود به بهشت

 البته اشعار حافظ ، حالت دو وجهی دارد یعنی – یا می خورده است یا نمی خورده است . شعرش به هر دو بر داشت راه می دهد . زیرا که این حرف را بار ها حافظ شناسان گفته اند که دو باده یا می یا شراب در حافظ داریم : انگوری و عرفانی . یا دو معشوق در دیوان طربناک و فرحناک حافظ  مطرح و مخاطب دارد : زمینی انسانی ، آسمانی عرفانی و لذا  در شعر های زیر که همه اش انگوری ست و حافظ دوست ندارد ، می و شاهد و ساغر را ترک کند :

 من نه آن رندم که ترک شاهد و ساغر کنم / محتسب داند که من این کار ها کمتر کنم

 شیخم به طنز می گفت : حرام است می مخور / گفتم که چشم : گوش به هر خر نمی کنم

 برو معالجه خود کن ای نصیحت گو / شراب و شاهد شیرین کرا زیانی داد

 شرابی تلخ می خواهم که مرد افکن بود زورش / که تا یکد م بیا سایم ز دنیا و شر و شورش

 آن تلخ وش که صوفی ام الخبا ئث اش خواند / اشهی لنا و احلی من قبله العذرا

( آن شرابی که صوفی مایه و اصل همه ی پلیدیها می داند ، از بوسه ی دو شیزگان برای من شیرین تر است ) در باره صوفی و قول او دو نظر ارائه شده ، 1 – نظر دکتر منو چهر مرتضوی : از آنجا که عطار گفته است : بس کسا کز خمر ، ترک دین کند  / بی شکی ام الخبائث این کند . ( اشاره به  می خوردن شیخ صنعان )  از کجا معلوم است که منظور حافظ از "  صوفی" که " می " را ام  الخبائث= مادر پلیدیها خوانده ، همین شیخ عطار نبود ه است . مگر شیخ عطار صوفی نیست و می را به صراحت ، ام الخبائث نخوانده است ؟( مکتب حافظ ص 323) 2- نظر دکتر عبدالحسین زرینکوب : بی شک حافظ نمی دانست که با یک حدیث نبوی (= الخمر  ام الخبائث ) سر و کار دارد ، ورنه با آن  مایه جسارت ، آن را  به عنوان قول صوفی رد نمی کرد "( به نقل از در جستجوی حافظ ، ذوالنور ، ج 1 ص 17 )

 حافظ دگر  چه می طلبی از نعیم دهر / می می خوری و طره دلدار می کشی

4- البته مفهوم باده پرستی در ایران باستان در سطور آینده این نوشته خواهد آمد  اما گفتنی است که فقط حافظ شراب نمی نوشیده بلکه شمس تبریزی ( بنگرید به مقالات شمس با ویرایش  جعفر مدرس صادقی) ، بو علی سینا ( کتاب  منقذ الضلال  غزالی با ترجمه آیینه وند )، سنایی با آن همه آبرو و اعتبار عرفانی به میخواری و توبه خود اقرار دارد  همینطور ناصر خسرو و با آن روح پارسایی تا چه رسد به حافظ که رند عافیت سوزی است . و از رودکی و خیام و... که بگذریم خاقانی هم به مستی و باده پرستی می اندیشیدکه گفته بود : مرا سجده گه بیت بنت العنب به / که از بیت ام القری می گریزم – همینطور منوچهر ی دامغانی ( که البته نمی خواهم منوچهری را با حافظ مقایسه کنم ) ولی دامغانی چنان شیفته ی شراب است که می خواهد پس از مرگ نیز با شرابش بشو یند و از برگ رزش بپوشند و در سایه تاکش به خاک سپارند :

آزاده رفیقان منا من چو بمیرم / از سرخ ترین باده بشویید تن من

 در سایه رز اندر گوری  بکنیدم / تا نیک تزین جایی باشد وطن من

 از دانه انگور بسازید حنو طم / وز برگ رز سبز ردا و کفن من

5- اما کسانی هم  بودند و هستند که تنها مقام علمی و عرفانی حافظ  رابه رخ می کشند که مثلا حافظ لسان الغیب است و شاعر آسمانی و استاد ش قوام الدین عبد الله بوده و درس کشاف می رفته و همیشه ابیات زیر را مطرح می کنند:

 صبحدم از عرش می آمد خروشی عقل گفت / قد سیان گویی شعر حافظ از بر می کنند

یا: صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ / هر چه کردم همه از دولت قرآن کردم و ... اما یک رند هم می تواند همه اینها باشد و گه گاه چیزی بالاتر .  ولی یکی از کسانی که حافظ را همیشه فراز آسمانها می جوید ، محمد دارابی مولف لطیفه غیبی است که اشعار حافظ را عرفانی تفسیر می کند . به عنوان مثال: غمزه و بوسه – فیض و جذبه باطن را گویند که نسبت به سالک رو بدهد . مست و و شاهد و مشهود : اهل جذبه و شوق . مطرب : فیض رسانند را گویند . باده عشق است – بتکده باطن عارف – خال نقطه روح انسانی و.. اما دوست ندارد از کسی در باره عشرت جویی و شاد خواری  و شاخ نبات حافظ سخنی بشنود و استاد زرین کوب در مورد دارابی و شاخ نبات و عشق های زمینی حافظ می نویسد :"  ... شاخ نبات که در شعرحافظ به آن اشارتها ست ، یک نام نیست ، کنایه  ای است از هر معشوق شیرین که وصل او می تواند کام عاشقی را شیرین بدارد ... یک نام دیگر هم در غزلها هست که لحن بیان شاعر در باره او عاشقانه است : فرخ. اما که می داند این فرخ چه " جنس" محبوبی بوده است و در کدام ذوره عمر حافظ می زیسته است؟ شارح و منتقد عرفان پروری مثل مولف لطیفه غیبیه ( دارابی) که دو ست ندارد یک " لسان الغیب " را به عشقهای زمینی آلوده بیابد در انتساب آن به حافظ تر دید دارد نسخه های قدیم از دیوان در دست هست تا نشان دهد که این مایه خوش بینی حق یک شاعر تا حد زیادی ساده لو حانه است "( کوی رندان ، ص26)

6- نیما یوشیج از سویی حافظ را مورد انتقاد قرار می دهد و می گوید : حافظا این چه کید و دروغ است / کز زبان می و جام و ساقی ست و...از سوی دیگر اورا اعجوبه ی خلقت انسانی می داند. علامه دوانی یک رساله در شرح این بیت حافظ:( پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد ) نوشته وفقط در ترکیه دهها کتاب در باره حافظ نوشته اند مثل شرح سودی ، شرح شمعی ، رساله در تفالات حافظ محمد هروی و.. در ایران

 برای رسیدن به مکتب حافظ ( مرتضوی) باید از کوچه رندان ( زرینکوب ) گذشت تا در آینه جام ( اهور ) او نقشبندیهای غیب را مشاهده کرد  و بدون نقشی از حافظ ( دشتی ) بدون کلک خیال انگیز  ( اهور ) بدون ذهن زبان حافظ ( خرمشاهی) ما جمع پریشانیم ( رزاز ) و... بالاخره داستانها در باره حافظ پرداخته  و افسانه ها ساخته اند . یکی مثل شاملو می گوید :" براستی کیست این قلندر یک لا قبای کفر گوی ، که در تاریکترین ادوار سلطه ریاکاران زهد فروش یک تنه رستا خیز را انکار می کند "( حافظ شیراز چاپ تهران ، انتشارات مروارید ، ص 25) و یکی هم آقای  حاج شیخ مرتضی مطهری است که حافظ را عارف و دیوانش را عرفانی و خود حافظ را مانند مولوی شاگرد ابن عربی می داند و معتقد است که  می ، مطرب ، ساقی و معشوق و...مظاهر حق بوده و همه اش اصطلاحات عرفانی است چنانکه می نویسد:" شعر حافظ از اول تا  به آخر همه شعری عارفانه است و تمام آن شعر هایی هم که با تمام صراحت در زمینه های خلاف شریعت و ضد عرفانی از او می بینیم بدلیل آنست که اینها همه یک سلسله اصطلاحات است که عرفا و شعرای عارف مسلک دارند و مقصود شان از می ، از شاهد ، از زلف ، از خط ، از خال یک معانی دیگری است "( تماشا گه راز ص 84 ) به باور نگارنده ی این سطور نه حرف آقای مطهری درست است و نه حرف شاملو. نه حافظ قلندر یک لا قبای کفر گوست و نه شعر هایش همه عرفانی  .  یا حتی همه  ی  می هاانگوری  به قول خرمشاهی :" امااگر کسی ادعا کند همه ی باده های حافظ انگوری است ، ادعای بیربطی است ، اما اگر هم ادعا کند همه باده ها یش شراب طهور و شهد عشق و عرفان است ، دلیلی برای اثبات مدعای خود ندارد "( ذهن و زبان حافظ، ص 12)

7- حافظی که با شیخ ابو اسحق باده پرست و شاه شجاع میگسار و جانشیانش حشر و نشر داشته و در  بزمهای آنان و مجالس عشرت کسانی چون حاجی قوام دائم الخمر شرکت می کرده ، و از بیت بیت اشعار ش حدیث می و مطرب و شاهد و ساغر بلند است  . مسلم است که حافظ می می خورده و چرا این حرفها را در باره مولانا  نمی زنند ؟ زیرا مقصود مولوی از باده، باده عشق و شوق است ولی حافظ  خیر،  اگر چه گاهی احتیاط می کرده:

 بیار باده و اول به دست حافظ ده / به شرط آنکه ز مجلس سخن  بدر نرود

 البته حافظ گاهی هم جانب تعادل را نگه می دارد :

 نگویمت که همه ساله می پرستی کن / سه ماه  می  خور و نه ماه پارسا می باش

 سعید نیاز کرمانی معتقد است که :" باده خوردن یا نخوردن حافظ نه چیزی بر میراث ارزنده ای که او از خود بجا گذاشته و آنهم دیوان اوست می افزاید و نه چیزی از آن کم می کند . آن روز حافظ بدون شک با سرودن اینگونه اشعار ( اگر  هم اهل خوردن باده بوده است ) یک نوع مبارزه علیه جو حاکم بر آن روز گار را مد نظر داشته، نه اینکه بخواهد باده نوشی خویش را همه جا فریاد بکشد ، کسی که می گوید:" مکن به فسق مباهات و زهد هم مفروش " ببینید در برابر اقرار به باده نوشی چه کسی را و چه عملی را می خواهد بکوبد:

 حافظا می خور و رندی کن و خوش باش ولی / دام تزویر مکن چون دگران قرآن را. مساله و مشکل آن روز تزویر و ریای حاکم بر آن روز گار بوده است "( دولت پیر مغان ،ص 52) روز گار ی که به نام دین، که بقول حافظ" همه کرامت و لطف است" چه ظلمها که نمی کرده اند و چه بیدادها که نمی رانده اند و می کنند و می رانند .  و ابیاتی از دیوان حافظ اشاره دارد  به این موضوع که دین با دین فروشی متفاوت است و دین نباید حربه ای باشد برای مردم آزاری : مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن / که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست

8- اما اگر بگوییم که حافظ گناه کار است – باز هیچ ایرادی نیست. چرا که این گناه از حضرت آدم شروع شده  و به قول حافظ : جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد / ما را چگونه زیبد دعوی بی گناهی

یا : نه من از پرده تقوی بدر افتادم و بس / پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت ( بهشت دوم به معنی رها کرد ) باید خاطر نشان کنم که حتی توبه بدون گناه معنی ندارد . کسی که از گناه توبه کند مانند کسی است که گناهی نکرده باشد . اما حافظ امید وار است : پیر دردی کش ما گر چه ندارد زرو زور / خوش عطا بخش و خطا پوش خدایی دارد . ولذا وجود انسان گناه است و این فکر در عرفان ما سابقه دارد که " وچودک ذنب لا یقاس به ذنب = وجود تو گناهی است که هیچ گناهی به پای آن نمی رسد " منتها هر کس در گرو کردار خویش است و یا:" ولا تزروازره وزر اخری= هیچکس متحمل بار گناه دیگری نیست" و حافظ هم فضولی دیگران را دوست ندارد: من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش / هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت . همانطور که بیا ن شد حافظ یک آدم رند است . رند شخصیتی است جامع الاطراف ، متناقض و متوازن. رند یعنی سرش به دنیی و عقبی فرود نمی آید و تسلیم نمی شود. نوسانش از ازل تا به ابد و از مسجد تا میخانه و از ایمان تا شک . اهل عشق ، هم آسمانی و هم عرفانی ، هم زمینی و انسانی و حتی اهل فسوق یعنی شرابخوار و شاهد باز و سر انجام اهل رحمت و رستگار است :

هر چند غر ق  بحر گناهم ز صد جهت / تا آشنای عشق شدم ز اهل رحمتم

9- در سطور پیشین اشاره کردم که بعضی ها برای حافظ عصمت قا ئلند و دیوانش را عرفانی می دانند و باید عرض کنم که ادعای عصمت  کلاه گشادی است برای حافظ رند . و گفتم که می و معشوق و.. همه اش عر فانی نیست . مرحوم محمد علی بامداد حکایتی را نقل می کند باز گو کرد نش در اینجا خالی از لطف نیست او می نویسد :" شنیدم که از مرحوم آقا محمد رضا قمشه ای استاد حکمت اشراق و عرفان معنی این بیت خواجه سوال شد :

می دو  ساله و محبوب چارده ساله / همین بس است مرا صحبت صغیر و کبیر

استاد فرمود :" البته انتظار دارید که بگویم مراد از می دوساله قر آن است و از محبوب چارده ساله انسانی که بحد کمال رسیده باشد – یعنی رسول اکرم (ص). لکن به حق همان قرآن که مقصود حافظ در این شعر همان معنی ظاهری و لغوی آنست"( دولت پیر مغان ، همان ص 55) و اما در رابطه با همین بیت حافظ باز " آورده اند که یکی از شاگردان آخوند ملا علی نوری حکیم متشرع در طبقه حاج ملا هادی سبز واری و یکی از معلمان او، سوالی نوشت و از بطون معانی این بیت حافظ: می دو ساله و... پرسید که آیا جز همین معنی ظاهر ، خواجه مقصود دیگری هم داشته است یا نه ؟  زیرا شنیده بود که بعضی عرفا می گویند : مراد حافظ از محبوب چارده ساله پیامبر اسلام است که در چهل سالگی مبعوث شد و چهار  تا ده سال ، چهل سال است و مرادش از می دو ساله قر آن است که در دو سال نزول آیاتش بر پیامبر سامان گرفت . آخوند ملا علی در جواب نوشت : ای نور هر دو چشم من ، معنی می دو ساله ، آن شرابی است که دو سال مانده باشد و اهل نشاه گویند تاثیر چنین شرابی برای مستی بیشتر از شرابهای دیگر است و مراد از محبوب  چارده ساله جوانی است که به سن چهار ده باشد( یکی از معشو قکان حافظ ، شاخ نبات یا فرخ) و حافظ غیر این معنی اراده نکرده است. آنچه عرفا ( و عرفان  پروران نظیر دکتر  نصرالله پور جوادی، دارابی و مطهری و...) تو جیه و تاویل می کنند . شهدالله که خلاف است و مراد حافظ نبوده والسلام"( روایت اخوان ثالث از قصص العلما ی تنکابنی – به نقل از سفینه حافظ ص 318 و نیز رجوع کنید به در جستجوی حافظ ، رحیم ذوالنور ، جلد 1 ، ص 575)

10- در پایان این مقال همانطور که در سطور گذشته راجع به باده پرستی بیان شد – مطالبی به طور خلا صه از کتاب دیر مغان دکتر کزازی نقل می کنم:"... پیشینه باده پرستی به فرهنگ باستانی آریایی باز می تواند گشت . هندوان کهن باده آیینی را" سومه" می نامیده اند و در ایران باستان " هوم" بر جای مانده است و هوم نو شابه ( یا شرابی ) بوده که از گیاهی به همین نام درست می شده است ...گاه آن را به میرندگان نیز  می نوشانیده اند تا مایه جاودانگی آنان گردد . به گمان بسیار ، بزرگداشت باده از  آیین مهر به آیین ترسایی( مسحیت) در باختر زمین راه برده است و نان و شراب را کاتو لیکان هنوز بر پای می دارند . آنان بر آنند که شراب خون عیسی است و نان گوشت تن او ....در فرهنگ باستانی ایران هم باده را به دوستکامی می نوشیده اند و در شاهنامه  هم در نوشیدن باده سخن رفته است . بر پایه آنچه به کوتاهی نوشته آمد ، باده پرستی کیشی نیک کهن است و در فرهنگهای آریایی به ویژه در فرهنگ ایرانی جایگا هی والا داشته است . تا سر انجام به فرهنگ ایران پس از اسلام باز رسیده است  و در فرهنگ و ادب درویشی به گونه ای رمزی و نمادین به کار گرفته شده است . و سخنورانی چون حافظ و سنایی و عطار و مولانا که مسلما نانی باور مند بوده اند ، با واژه گانی چون می، ساغر ، پیمانه، جام ، پیاله ، میکده ، میفروش ، دیر و پیر خرابات ، خرابات و...از اینگونه سروده اند و باز نمو ده اند . واژگانی که بی هیچ گمان از فر هنگ اسلام واژگانی نا پسند شمرده می آیند"

 

تحریر شهریور ماه 93  وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

         پرونده

 

پرونده ها بسیارند

دیگر صبر میز و صندلی

حتا

نیمکت ها نیز

به آخر رسیده است

 انبوه کلمات زرد و آبی و

سرخ و سیاه 

بلا تکلیف

روی میز ها سر نوشت شان را

انتظار می کشند

دیگر جا نیست

زونکن ها و کلاسمان ها

حتا

 انبار ها نیز

پر از کلمه های مرگ و زنده گی اند

کلماتی مه آلود

کلماتی خاکستری

در لابه لا ی برگ های پنجه ای

خفته اند

در طبقات تیر های خلاص

اما

یک نفر میان ما مفتش بود

یک نفر سالها سال

به استخاره معطل

یک نفر بود که

در اتاق انتظار سر نوشت ما را

در دست داشت و

بارها

 این خولی ابن یزید

گفت و گوی ما را فهمیده بود

و مثل همیشه

پرونده ها را پس از مکالمه ی بادها

به یکی از اتاق های ممنوعه می برد

همیشه ورق می زد و

هی کلمات روشن را خط خطی می کرد

 ولی

باد آواز ها را شنیده بود

باد مسول

 این یک نفر

 

 

 "آزولای تالاب " بود

باد

در باغ های سبز می چرد

باد روح یک یکمان را می برد

حالا

همین تند باد زمستانی

قلب مرا سرد می کند

 این زمهریر سیاه

این بساط زمستان

از هر چه قلب های گرم و

دوست داشتنی نفرت می کند 

نفرت از شقایق ها

از سرخ قشنگ

از عطر شمعدانی ها

و از غنچه ی لب ها

چرا که

از خیلی پیش در بحر بهاران و

سپیداران  فرو رفته بود

 

تحریر – شهریور ماه 93 وب آبکنار  کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                     شعر سپید الهام از مثن کهن فارسی ست

                                                                                     ساکن سرای سکوت شدم

                                                                                      و صدر ه ی صابری در پوشیدم

                                                                                                  بایزید بسطامی

1-پیش از احمد شاملو( پدر شعر منثور) ، شاعران و از همه مهمتر هوشنگ ایرانی – شعر  سپید یا منثور سروده بودند. ولی شعر های ایرانی به خاطر دیر یابی و رفتار های افراطی سرو صدایی بر پا کرد . وی در سال 1304 در همدان  به دنیا آمد. فارغ التحصیل رشته دکتری ریاضیات از دانشگاه تهران بود و در سال 1352 در گذشت . نمونه هایی از شعر ایرانی:

" غار کبود می دود / جیغ بنفش می کشد / گیل ویگولی / نی بون / نی بون !"

  و یا سطر هایی مثل :" دهیب میدون / هورل  هی هی هیب / هو هور هی هی هیب /..." و یا: " جوشش سیلاب را / بیشه ی خمیازه ها / ز دیده پنهان کند / کو بدو ویران شود / شعله ی خشم سیاه / پوسته را بر درد / غباره کوه عظیم / ز زخم دندان موش / به دره ها پر کشد / ما یا ندوو / کو مبا دوو/ کو مبا دوو / هور رها ..." که البته شعر   پر از تعقید و  پیچیده گی لفظی و معنوی ست که یاد آور شعر میر داماد نیما یو شیج است که وقتی میر داماد  حکیم و فیلسوف در گذشت- نکیر و منکر در شب نخستین گور  بدیدار او آمدند تا از او پرسش هایی در باره اعتقاد او بخدا و پیامبر و روز رستاخیز بپرسند . وی چنان پاسخ های دیر یاب و قلمبه و سلمبه داد که هیچیک از آندو فرشته سر در نیاوردند. نا چار به پیشگاه خدا بر گشتند و شکایت کردند که ما از سخنان این بنده تو چیزی نفهمیدیم . خدا در پاسخ گفت :" راست می گویید ، چون او در دوره حیات خود نیز سخنانی بهم بافت که من هم نفهمید م " نیما یو شیج پدر شعر نو ، این قصه یا لطیفه را به نظم آورده است :

 میر داماد شنیدستم، که چون بگزید بن خاک وطن

 بر سرش آمد و از وی پرسید ملک قبر که :" من ربک من ؟"

 میر بگشاد دو چشم بینا آمد از روی فضیلت به سخن

اسطقسی است بدو داد جواب / اسطقسات دگر زو متقن

 حیرت افزودش از این حرف ملک  برد این واقعه پیش ذوالمن

که زبان دگر این بنده تو می دهد پاسخ مادر مدفن

 آفریننده بخندید و بگفت تو به این بنده من حرف نزن

 اودر آن عالم هم زنده  که بود حرف ها زد که نفهمیدم من

2- به هر حال  ، جز هوشنگ ایرانی شاعران دیگری هم بودند و تجربه هایی در زمینه شعر سپید داشتند، ولی شعر هایشان ساده و روان بود . مانند : منوچهر شیبانی ، پرویز شاپور ، محمد مقدم ، تندر کیا ، علی شیرازی پور یا شین پرتو ، فریدون گیلانی و... نمونه ای از شعر شین پرتو :

"ای دریغا / خزان عمر ما آمد / باد سرد  تو فانی/ در ختان را می لرزاند / برگ زرد شاخه ها / پشت سر هم فرو می افتنند / با افتادن این برگهای زرد / هر ساله روی سر ما موی سپید می روید" اما بعد ها احمد شاملو شاعر ، فرهنگ نویس و مترجم. وزن را یکسره رها کرد و به صورت پیشرو سبک جدیدی را در شعر گسترش داد. از این سبک به شعر سپید یا شعر منثور یا شعر شاملویی یاد کرده اند . ناگفته نماند زبان آرکائیک ( با ستانی)  و فاخر شاملو بیشتر به خاطر تحقیق و مطالعه در ادبیات کلاسیک و نثر کهن فارسی ست مخصوصا در تاریخ بیهقی ، رباعیات خیام ، ابو سعید  ابی الخیر ، بابا طاهر عریان، مثنوی مولانا و حتا کتابی دارد با نام " حافظ به روایت شاملو " و در باره حافظ می گوید :" حافظ برای من انسانی ست غمخوار بشریت ... حافظ نه به این دلیل که بیش از شاعران دیگر غمخوار انسان و دشمن ریاکاری بوده بر قله ی غزل فارسی پایدار مانده . تعهد او فرع استادی و قدرت غزلسرایی اش است "( در باره هنر و ادبیات ، گفتگو با حریری ص132) و همچنین باز خوانی در هفت گنبد نظامی و... در سطور آینده ی این نوشته شعر های  نثر گونه و  شطح مانند از ادبیات کلاسیک نقل خواهد شد . چون شعر سپید الهام از نثر کهن فارسی ست. اینک به نمونه هایی از اشعار احمد شاملو توجه کنید :

" هرگز از مرگ نهراسیده ام / اگر چه دستانش / از ابتذال شکننده تر بود / هراس من – باری- همه از مردن/ در سرزمینی ست / که مزد گور کن / از آزادی آدمی / افزون تر باشد "

                                                                                 ( از مرگ از کتاب کاشفان فروتن شو کران)

 مرگ نازلی یا مرگ وارتان سالاخیان مبارز کمونیست ، لطیف و حماسه یی ست ، ولی به سبک نیمایی سروده شده این شعر به خاطر ترس از دستگاه سانسور رژیم محمد رضا پهلوی ، نازلی جایگزین وارتان شد . ا کنون دو بند آخر این اثر را در زیر می آورم :" نازلی سخن نگفت / نازلی ستاره بود / یک دم درین ظلام درخشید و جست و رفت .../ نازلی سخن نگفت / نازلی بنفشه بود:/ گل داد و / مژده داد :"زمستان شکست " و رفت ."

                                                                             ( مرگ ناز لی از کتاب هوای تازه )

 نمونه زیر رویکرد عاشقانه ی شاعر است :

" برای زیستن دو قلب لازم است / قلبی که دوست بدارد/ قلبی که دو ستش بدارند / قلبی که هدیه کند / قلبی که بپذیرد / قلبی که بگوید/  قلبی که جواب بدهد/ قلبی برای من / قلبی  برای انسانی که من می خواهم / تا انسان را در کنار خود حس کنم "

                                                                       ( شعر بدرود از کتاب هوای تازه )

 و شعر زیر هم با نام افق روشن است که شاملو آن را به کامیار شاپور ، پسر پرویز شاپور و فروغ فرخزاد تقدیم کرده است . اینک قسمتی از آن را با هم می خوانیم :" روزی ما دو باره کبو تر ها مان را پیدا خواهیم کرد/ و مهربانی دست زیبایی را خواهد گرفت / روزی که کم ترین سرود بوسه است / روزی که دیگر در های خانه را نمی بندند / قفل افسانه یی ست/ و قلب / برای زندگی بس است "

                                                                ( افق روشن از  کتاب هوای  تازه )

3- البته  به نظر احمد شاملو شعر رهایی است نجات است و آزادی . شاعر هم مورخ است . مورخ زمانه ی خود . شعر باید شیپور باشد نه لالایی و شعر اگر معضلی را حل نکند آدامس است . انسان هم باید منتقد و پرسشگر و معترض باشد نه مطیع و منقاد و مکلف و... بنابر این شعر " طرح " زیر – شب (  حاکمیت فاشیستی ) و جنگل ( انبوه مردم ) و دریا ( مردم خاموش ) و نور (آزادی) ست . اکنون به شعر طرح توجه کنید :

" شب با گلوی خونین خوانده است دیر گاه / دریا نشسته سرد / یک شاخه در سیاهی جنگل / به سوی نور فریاد می کشد"                                          ( شعر طرح از کتاب باغ آیینه)

 همان طور که پیشتر بیان شد ، شعر سپید( نه موج نو ) ملهم از نثر کهن فارسی ست و کتاب هایی نظیر تاریخ بیهقی ، اسرا ر التوحید محمد بن منور ، کشف المحجوب هجویری ،  کشف الاسرار میبدی، و فیه  ما فیه مولوی و.. به قول عنایت سمیعی شعر بیژن جلالی ساده است که تبار آن را می باید در مناجاتنامه ی خواجه عبدالله انصاری ، تذکره الا ولیا عطار و مقالات شمس تبریزی جست نه در مدرنیسم ( شعر سکوت بیژن جلالی ، ص 15) و ناگفته نماند که در تعریف شعر سپید گفته اند که :" تحول قطعه ادبی با نثر آهنگین با الهام از نثر کهن فارسی و همچنین الهام از ترجمه شعر های غربی ( لورکا ، الیوت ، نرو دا ،  بورخس و...) بدون التزام به وزن عروضی یا نیمایی – ولی موج نو یعنی – گذشتن از میراث  شعر سپید و پایه کردن زبان روز مره و نثر رسانه ها و روز نامه ها و تقلید از جمله بندی های تر جمه اشعار مدرن  " و پوشیده نماند بانی شعر  سپید احمد شاملو ست و بانی شعر موج نو احمد رضا احمدی ست . پس نثر جمله یا عبارتی ست که وزن ندارد و شعر را  به نثر  نیز می توان نوشت . به بیان دیگر می توان سخنی پیش آورد که بدون استعانت از وزن و سجع ، شعری باشد جاندار و عمیق .

4- اما در نثر کهن فارسی مخصوصا در آثار خواجه عبدالله انصاری نثر مسجع یا موزن  هم داریم که اگر آنها را به شکل پله کانی یا تقطیع بنویسیم اثر دیداری یا شنیداری مثبتی دارد . اینک نمونه هایی از نثر خواجه عبدالله انصاری توجه کنید :

 خدایا تو ضعیفان را پناهی

 قاصدان را بر سر راهی و

وجدان را گواهی

چه باشد که افزایی و

 نکاهی ( مناجاتنامه )

 ا الهی اگر کاسنی تلخ است از بوستان است / و اگر عبدالله مجرم است از دوستان است ( از رساله واردات)

 اگر بر هوا پری مگسی باشی /  و اگر بر روی آب روی خسی باشی / دلی به دست آر  تا کسی باشی ( از رساله واردات – خواجه عبدالله انصاری)

 اکنون نمونه هایی از شطح گونه یا شعر واره یا همان شعر سپید – بایزید بسطامی عارف سکری مذهب که در 12 قرن (= قرن سوم هجری) گفته است به شکل تقطیع زیر می نویسم :

1- روشن تر از خاموشی

چراغی ندیدم و

سخنی به از بی سخنی

 نشنیدم

2- ساکن سرای سکوت شدم

 و صدره ی صابری

در پوشیدم

3- مرغی گشتم

 چشم او از یگانگی

 پر او از همیشگی ( تذکره الاولیا عطار – ذکر بایزید بسطامی صص 251 و 250)

 

 از سخن بایزید که بگذریم – در داستان بر دار کردن حسنک وزیر ، گوییا تن و روی حسنک بسیار سفید و زیبا بوده و ابوالفضل بیهقی دبیر محمود غزنوی و پسرش مسعود غزنوی این عبارت نغز را به کار می برد:" تنی چون سیم سفید رویی چون صد هزار نگار " یا:" و همه خلق به درد می گریستند" و یا :" و مادر حسنک زنی بود سخت جگر آور (دلیر )"

5- ابو سعید ابی الخیر از شاعران و عارفانی ست که مکتب عرفانی خویش را به شعر و نثر فارسی آراست و بر منبر شعر خواند و هر چند ابو سعید را  بیشتر با رباعیات می شناسند و همان طور که بیان شد احمد شاملو بهترین رباعیات خیام و دو بیتی های بابا طاهر همدانی و  رباعیات ابو سعید را در کتابی تحت عنوان ترانه های خیام چاپ و منتشر کرده است . اما در کتاب اسرار التوحید محمد بن منور ( احوال و اقو ال  بو سعید )  شعر سپیدی نثر گونه آمده است:" ندانی و ندانی که ندانی و نخواهی که بدانی که ندانی " یا :" فضل ما بر شما بدان است که شما با ما  گو یید ، ما با او گوییم / شما از ما شنوید / ما از وی شنویم / شما با ما باشید / ما با او باشیم " و یا :" بنده آنی که در بند آنی" سخن خود را با بیان  چند نثر مسجع یا موزون از  خواجه عبدالله انصاری به پایان می برم :

 الهی در دلهای ما جز تخم محبت مکار / و بر جانهای ما جز باران رحمت مبار ( از رساله مقولات)

 بدی را بدی کردن سگساری ست / خوبی را خوبی کردن خر خاری ست / بدی را خوبی کردن کار عبدالله انصاری ست  و : نماز نافله گزاردن کار پیر زنان است / روزه تطوع صرفه نان است

 حج گزاردن گشت جهان است / دلی به دست آر که کار آن است ( مناجات نامه )

 

تحریر – شهریور 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

        آن جا که عشق غزل نیست که  حماسه یی ست

                                                                                 با یاد بامداد

 

 ترا بزرگ دیدم که دیده بودم

 در ماهواره ها

 چشمهایت را آشنا

 دستهایت را زیبا

 و موهایت را

چونان" برف گرمی"

 روی کوه آتشفشان باریده است

 ترا همان سرخ گلویی دیدم

که در شعر ها خوانده بودم

" این مرغ را گلو هر گز ،

ز کار خواندن نمی شود خسته "

 وتو

 یکریز می خواندی برای پریا

 برای پوری و کیوان

 و برای نازلی یا وارتان

آه

 ای بامداد خستگی نا پذیر

" تو برگ را سرودی کردی

سر سبز تر ز بیشه

عشق را سرودی کردی

 پر طبل تر ز مرگ "

تو نامیرا ترین بامداد هزار ه یی

چرا که

هیچ چیز در کنار من

 از تو عظیم تر نبوده است و

کلامت هنوز  بر دلم می نشیند

ای شاعر ترین شاعران

تو رفته یی و باد است و باد

و باد می گردد

 به دنبال گلبرگ ها

حالا

همدوش تو و همراه

 با شعر هایت

شاعر شده ایم ما

زیرا

همه ی برگ و بهار

در سر انگشتان تست

 

تحریر – شهریور 93وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                          عریانی شعر سپید را دوست می دارم

 

                                                                         قافیه و مفعله را گو همه سیلاب ببر /

                                                                         پوست بود پوست بود در خور مغز شعرا

                                                                                              مولوی

 

شعر سپید عریان است و لخت و عور و

بی هیچ هایلی و خالی از پرده گی و

پرده نشینی

نه بزک دارد نه دوزک

 نه آلنگی نه دولنگی  که                                                               

به قول شاعر ترین شاعر سپید گوی

 این طفل سپید روی

 نه محصول لقاح مصنوعی ست  

نه  سزارین و

  نه

 از

طریق رستم زایی

بل به طور طبیعی زاده می شود و

سر ریز می کند

شعر سپید سبکروح و سبکپاست

بی هیچ  مو ضوع و  و زن و قافیه و

تهی از بیت و غزل و ردیف  و روی

 نه خواب " فعولن فعولن فعولن" می بیند

 نه " مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا"

درست مثل آدم صفی و  حوا  ی زلال

و حسنک وزیر

 "تنی چون سیم سفید و رویی چون صد هزار نگار"

لابد اصلن هیچ چیز نمی پوشد !

این ماه نقره گون

این سپید کبوترآشتی

آری

 

 حالا هم

 

 جز نی نی چشمانت

دیگر به چیزی فکر نمی کند 

نه چادر

 نه مقنعه

 نه رو سری

و نه هیچ پوشش دیگر

 

تحریر- شهر یور ماه 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

               جلوت و خلوت  

                                                                             دستشان  کژ، پایشان کژ، چشم کژ/

                                                                               مهرشان کژ، صلحشان کژ، خشم کژ

                                                                                                         مولوی

 دنیا خیلی عمرو عاص است

یک نفر هست که

در جلوت عابد و خاموش

اما

 در خلوت به سلوت می آید

 کسی که بار سیاست چپ و راست و

راست اصول و

چپ اصلاحات اش را

 یکجا

 به دوش دارد 

 گاهی این و گاهی آن می شود

 این یک نفر کیست که

در گرگ و میش بی سپیده

گذشته اش را به توده ای ها سپرد

 به عشق چریک رضایت داد و

شهردار شد

 مثل خاوری چفیه به گردن

مثل ابو موسی اشعری

دائم الذکر و خشکه مقدس

مثل شمر بی کتاب قسی القلب و

حالا هم

مثل حاج آقا تسبیح شاه مقصودی می زند و

 حتا

در میلادها هم لباس سیاه می پوشد

اما  حالا تر

  چمدان خود را بسته است

 تا

 پرواز هواپیما

هفت روز فرصت هست و

هر روز

 به تماشای طلا هایش می ایستد

تراول ها بسیارند

 و کلاغ می گوید

حساب اش را خواهد رسید

 عجب حکایتی ست

 این یک نفر در صلوه ظهر

 در انتهای نماز اداره

 مفاتیح شیخ عباس قمی را تلاوت می کند

 و شباهنگام در منزل

کاپیتال مارکس آلمانی را

 در تجمع ایده آلیست

در تفرد ماتر یالیست

دنیا خیلی روباه است

" خطیبان بیهوده گلو پاره می کنند

 شاعران

 کلام آخرین را گفتند و

 خاموش شدند "

 

تحریر – شهریور 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                               این دو نفر  ابوالحسن خرقانی و احمد شاملو  

  نخست باید بگویم که تفاوت این دونفر از نظر بینشی همان تفاوت جهان بینی نیما یوشیج در برابر جان بینی حافظ است .  نیما و شاملو  برآن چیز و بر آن کس عاشق اند که رونده  است و شونده – یعنی همان جهان گذرا و ظاهری. اما ابوالحسن خرقانی و حافظ شیرازی ، عاشق عشق بازی هستند که باقی ست – یعنی علاوه بر جهان بینی یک جان بینی هم دارند و این جهان را ظاهری ست و باطنی  . وبه عبارت دیگر اختلاف خرقانی با شاملو دست یافتن به لایتناهی در درون متناهی ست .  که البته لایتناهی شاملو همان  جهانی ست که با ید در درون متناهی ( مردم ) ساخته شود . اما لایتناهی خرقانی همان معشوق متعالی یا خداست .  ولی این دونفر یک درد مشترک دارند و آن  مردم دوستی و انسان گرایی ست که با نگاهی گذرا به سروده های شاملو و سخنان خرقانی به آسانی می توان دریافت کرد که ذهن شان گرایش بسیار به مردم دارد . مثلا  خرقانی همدلی و همدری خود را با مردم به روشنی بیان می کند :" اگر از ترکستان تا به در شام کسی را خاری در انگشت شود آن از آن من است ، و همچنین از ترک تا شام کسی را قدم در سنگ آید زیان آن مراست ، و اگر اندوهی در دل است آن دل از آن من است " علاقه و گرایش خرقانی  به مردم   خیلی زیاد است و حتی مایل است به جای همه ی مردم بمیرد و یا مردم را در قیامت  دوزخ و عقوبتی  نباشد ، چنانکه می گوید:" کاشکی به جای همه خلق من بمردمی تا خلق را مرگ نبایستی دید . کاشکی حساب همه خلق با من بکردی تا خلق را به قیامت حساب نبایستی دید . کاشکی عقوبت همه خلق مرا کردی تا ایشان را دوزخ نبایستی دید "( رجوع شود به تذکره الا ولیا عطار ذکر ابوالحسن خرقانی ) حال قیاس کنید با این شعر احمد شاملو : " ... ای کاش می توانستم / یک لحظه می توانستم / ای کاش بر شانه های خود بنشانم / این خلق بی شمار را ..." شاملو شعر های اجتماعی و سیاسی بسیاری دارد. به قول سیمین بهبهانی" شاملو شاعری مردمی و محبوب است . شعر استوار دیگر گونه اش ، صدای گرم و گیرایش به هنگام شعر خواندن، پا بر جایی در عقایدش ، انسان دوستی و ستم ستیز  یش ، تعبیر پذیر ی ی کلامش که هر کسی در آن پیامی یا نشانی از واقعه یی می جوید ، و سر انجام همدلی با هموطنا نش اورا به صورت " غول زیبا " یی در آورده " که در استوا ی شب ایستاده است "( یاد بعضی نفرات ، ص 467 ) ناگفته نماند که سیمین بهبهانی بانوی غزل ایران  هم  شاعری شجاع و مبارز  و انسان دوست بود که در مرداد ماه 1393 در تهران  شمع وجود اش خاموش گشت و وصیت کرده بود که پیکرش را در امامزاده طاهر به خاک بسپارند – متاسفانه  اجازه دفن ندادند و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد . شاعری که وطن اش را  دوست می داشت و به مردم اش عشق می ورزید و از همین روست که گاه چون  شیر زنی می خروشید : دوباره می سازمت و طن اگر چه با خشت و جان خویش / ستون به سقف تو می زنم اگر چه  با استخوان خویش .یا : خانه ابری بود روزی خانه خونین است اینک / آن چنان بود ، این چنین شد حال ما این است اینک ... که بحث پیرامون خانم سیمین بزرگ بانوی ایران ،مقال دیگر می طلبد و از حوصله این نوشته خارج است. اما احمد شاملو هم که اورا نیز خاک بلعیده است: " یونس اندر دهان ماهی " عمری به یاد مردم بوده و با جامعه ی بشری سابقه ای دیرین داشت و هر گز به مردم پشت نکرد :

" ومن همچنان می روم / با شما و برای شما " یا : " دوست داشتن مردان / و زنان ...؟ دوست داشتن شالیزار ها / پاها و/ زالو ها " اما در عرفان ایرانی  ، خیلی کم پیدا می شوند عارفانی نظیر خرقانی که صحبت از نان و جامه و قوت مردم داشته باشند . البته مو لانا هم گفته بود : آدمی اول حریص نان بود / چونکه  قوت و نان ستون جان بود یا : سعدی می گفت : غم نان و جامه و قوت / بازت آرد ز سیر در ملکوت . یعنی – کسی که گرفتار نان و  مسکن  است از چیز های لطیف تر نظیر هنر ، دین  و معنویت و خدا غافل است . در ضرب المثلها هم داریم که " شکم گرسنه دین و ایمان ندارد " یا : " شکم گرسنه عاشقی سرش نمی شود " ولی ابوالحسن خرقانی گفتار بشر دو ستانه ای دارد که در آ ستانه ورود به آرامگاه اش در خرقان شاهرود به چشم می خورد و  آن جمله معروف چنین است :" هر که در این سرا در آید نانش دهید و از ایمانش مپرسید . چه آنکس که به در گاه باریتعالی به جان ارزد البته بر  سفره ابو الحسن به نان ارزد " متاسفانه این کار در  این سالها بر عکس شد  و حالا به جای رایت الناس ید خلون فی دین الله افواجا – شاهد رایت الناس یخرجون من دین الله افواجا- هستیم یعنی- ملت ایران و بسیاری از مسلمانان جهان حالت خسر الدنیا و الاخره را پیدا کرده اند ، هم گرفتار رنجهای شدید دنیا از جهات اقتصادی ، اجتماعی هستند و هم ایمان محکم به خدا و آخرت را از دست داده اند .  از این مطلب که بگذریم ، باز خرقانی از  مهمان نوازی  و تمنای نان سخن می گوید :" چهل سال است تا نان نپختم و هیچ چیز نساختم مگر برای مهمان " و در جای دیگر  می گوید :" بدان کسی که من تمنای نان گستاخی می کنم ، شما بدانید که او از ملا ئکه فاضلتر است "  و اما گفتیم که شاملو یک شاعر مردمی ست و عمیق ترین جهان بینی سیاسی را هم دارد . او همیشه همراه مردم  و جامعه  بوده و  از هیچ قدرتی هم نهراسیده  است چنانکه  می گوید :" هر گز از مرگ نهراسیده ام / اگر چه دستانش / از ابتذال شکننده تر بود / هراس من باری -  همه از مردن در سر زمینی ست که / مزد گور کن از آزادی آدمی / افزونتر باشد " اما گفتنی ست که خطا و جهل و نادانی و سستی مردم را هم نادیده نمی گرفت از این روست که می گوید :" اما انسان ، ای دریغ / که با درد قرونش / خو کرده  بود" و شاملو که خود را از گروه سازندگان جامعه می بیند و در اشعارش هم در همین راستا از قهرمانان و  اسطوره ها و مبارزانی نام می برد که مثل خودش مرد می  و محبوب بودند مانند : آبایی ( دبر ترکمنی ) ، خسرو گلسرخی ، مهدی رضایی ، مر تضی کیوان ، وار تان سالا خیان ( نازلی ) و ... سخن نگفت / ناز لی ستاره بود / یک دم درین ظلام درخشید و جست و رفت .../ شاملو معتقد است که شاعرا ن ما در گذشته در فکر زندگی مردم نبودند و فقط  در باره ی شراب و یار شعر می سرودند : " موضوع شعر شاعر پیشین زندگی نبود/ در آسمان خشک خیالش / او جز با شراب و یار نمی کرد گفت و گو..." مثلا همین منو چهری دامغانی  ، چنان شیفته ی شراب و رباب و کباب بود که می گفت : ما مرد شرابیم و کبابیم و ربابیم / خوش آ که شراب است و  کباب است و رباب است و حتی می خواهد پس از مرگ نیز با شرابش بشو یند و از برگ رزش بپو شند و در سایه تاکش بر خاک سپارند : آزاده رفیقان منا من چو بمیرم / از سرخ ترین باده بشویید تن من /

   در سایه رز اندر گوری بکنیدم / تا نیک ترین جایی باشد وطن من /

 از دانه انگور بسازید حنو طم/ وز برگ رز سبز ردا و کفن من /

 البته باده و می و شراب عرفانی و معنوی هم داریم که از حوصله ی این مختصر  بیرون است و یک نکته هم ناگفته نماند  که گروهی از  شاعران موج نو و حجم و... بیشتر به زبانی شعر( استعاره های غامض و پیچیده ) تو جه نشان می دهند ، نه  مفاهیم عام و مسایل سیاسی – اجتماعی و به طور کلی مشکلات مردم .  آنان مانند میشل فو کو و دریدا بر این باورند که شعر اجتماعی و سیاسی خریداری ندارد .  حال آنکه شاملو  هدف و موضوع شعر شاعر امروز را مشخص می کند که امروز شعر حربه ی خلق است / زیرا که شاعران خود شاخه یی ز جنگل خلق اند / نه یاسمین و سنبل گل خانه ی فلان / بی اعتنا نیست / شاعر با در د ها ی مشترک خلق / او با لبان مردم لبخند می زند / درد و امید مردم را با استخوان خود پیوند می زند و ... خلاصه شعر رهایی ست / نجات است و آزادی . در پایان به شعر طرح احمد شاملو اشاره می کنم و این بحث را خاتمه می دهم :

 شب ( استبداد) با گلوی خونین خوانده است دیر گاه / در یا  ( مردم منفعل ) نشسته سرد / یک شاخه ( یک نفر) در سیاهی جنگل ( مردم ) به سوی نور (آزادی) فریاد می کشد .

 

 تحریر – شهریور ما0 93  وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

 

 

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

     ستاره ی سیمین

                                                                         به یاد سیمین بهبهانی

 

 گفتی" کولی! کنار آتش ،

 رقص شبانه ات کو؟

شادی چرا رمیده / آتش چرا فسرده ؟"

و گفتی:" کولی! این جا چه می کنی؟

 که در این غربت غریب ،

  ماندنت را قرار نه / مردنت را مزار نیست"

 آری راست گفتی !

حدیث تهمینه را

 فرنگیس و منیژه را

آزرمیدخت و پوراندخت را 

آی گرد آفرید من!

 مردانه تر از هرچه مردان

 با نوی مهربان من !

طلایه دار غزل

 نیمای غزل

ما همه از یک بغض فشرده ایم

 ما روز های تلخی را دیده ایم

 ما درد ها کشیده ایم

 و زهرها چشیده ایم

  اینک

 ما فرزندان کولیان

 تمامی ی خنیاگران

 با گلوی تو آواز می دهیم و

با صدای تو می خوانیم

 و تو

 ستاره ی سیمین !

در شب ظلمت

تا صبح علی الطلوع

در خشیدی

 چو مهتاب تراویدی

 و تو

 درد مند ترین شعر را سرودی

 ای زبان شعر

 شعر هایت را دوست می دارم

ای  ا سطوره ی شهامت

 وقتی که از تاریک ترین شبانه ی ویران گذشتی

 با " خطی از آتش و خون"

 چه دشنام ها ندادند

 که دشنامی نداده باشند

 ای غزال غزل ها

سیمین خانم! بزرگ بانوی غزل

 گفتیم ، چه کنیم ؟ از این همه شب تاریک!

 گفتی :" اگر وهمناک و تاریک است /

روشنی های صبح فردا هست "

 

تحریر -  30 مرداد ماه 1393 –وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                               شمس تبریزی را جور دیگر هم بایددید

                                                                               اگر کفر است اگر اسلام   بشنو

                                                                                    تو یا نور خدایی یا خدایی

                                                                                                       مولوی

                                                                         چشم ها را  باید شست ، جور دیگر

                                                                                             باید دید

                                                                                             سهراب سپهری

 

1-شمس تبریزی از بزرگان مشایخ صوفیه از پیشگامان بزرگ این قوم در قرون ششم وهفتم هجری است. که به سبب تاثیر عظیمی که بر مولوی گذاشت و مولوی هم دیوانش را به نام شمس تبریزی نامید .

 شمس به رسوم و حدود شرعی ظاهری بی اعتنا بود یعنی نه نماز می خواند و نه روزه می گرفت و به همه واجبات و مستحبات پشت پا می زد  ." خاصه این که شمس مردی الکن ، شرابخوار ، بد خو و بی ملاحظه و بی اعتنا به همه چیز و همه کس بوده است "( گزیده غزلیلت مولوی ، دکتر سیروس شمیسا ،ص17) البته نه این که فقط شمس این کاره بوده بلکه بسیاری از افراد یا فرق صوفیه از جمله حاجی بکتاش نماز نمی خواندند  حتا محقق ترمذی استاد مولانا نیز به ظواهر شریعت بی اعتنا بود . در اواخر عمر روزه نمی گرفت و اغلب نماز از او فوت می شد و یا اهل حق سه روز روزه می گیرند مثل ملک طاووسی ها یا ایزدی های عراق و...

2- در این نوشتار سخن از ملاقات شمس و مولوی نیست یا شخص علا الدین پسر مولوی تا چه حد در قتل شمس دست داشته است یا مثلا شمس به مولوی چه پیشنهادی کرد ؟ و یا اولین سخنی که شمس به مولوی گفت چه بود؟ کلا این گونه بحث های تکراری از حوصله ی این مقال خارج است . در این مقوله مختصر سعی شده از سخنان شعر واره ی شمس و انتقادش از شیوخ و از مسلمانی ظاهری ودوستی با کافران و..  استفاده شود .  و همچنین آیا شمس در مقالات خود کلمات مستهجن به کار می برده؟ و حتا آیا شراب می خورده و... از این قبیل حرفها سخن به میان خواهد آمد . به قول سهراب سپهری چشم ها  را باید شست جور دیگر باید دید .

3-  راجع به کلمات مستهجن شمس چیزی شبیه داستان کنیز و خاتون و کدو ی مولانا و یا هزلیلت سعدی یا مثل بعضی نویسندگان از جمله صادق چوبک نویسنده کتاب انتری که لوطیش مرده بود .  معمولا از هزلیلت استفاده می کردند . صادق چوبک بد زبانی و کلمات رکیک را با شوری تعصب آمیز در برخی آثار خود به قلم می آورد ، و در معرض دید خواننده قرار می  دهد . صا دق چوبک ، محمد علی فروغی را ملامت می کند که چرا هزلیات و مضحکات سعدی را در کلیات او نیاورده است و بر این اعتقاد داشت که شرط امانت نیست بخشی را از مجموع اثری به بهانه  عفت کلام بیرون آوردن .  اما در مورد کلمات مستهجن شمس تبریزی از بیان آن تن می زنم( رجوع شود به مقالات شمس ، جعفر مدرس صادقی – داستان: تما شا می روی ؟ بیا اندرون من تما شا کن ! صفحه 95 )

4- اما بیشتر سخنان شمس چیزی شبیه شعر  سپید  تصویری و خیالی  ست . او حدیت رفتن موسا را به طلب آتش در یک جمله خلاصه می کند :" نوری بود نار نمای" مثل شعر واره ی بایزید بسطامی :" روشن تر از خاموشی / چراغی ندیدم / و سخنی به از بی سخنی نشنیدم " شمس قصه ی رانده شدن ابلیس را از درگاه به همین ترتیب ،" سجود همان یکی بود که ابلیس نکرد "  شمس می گوید مطیع نباشید و هر چیزی را نپذیرید:"  هر اعتقاد که تورا گرم کرد ، آن را نگه دار و هر اعتقاد که تو را سرد کرد ، از آن دور باش "  شمس گفته بود :" خری را بار کنی خرواری کتاب ؟" و سپهری هم می گفت :" قاطری دیدم بارش انشا" . دو عارف با هم  مناظره می کردند :" یکی می گفت که :" آن شخص که به خر نشسته است می آید ، به نزد من، آن خدا ست . " آن دیگر می گوید :" نزد من ، خر او خداست" شمس دشمن تقلید است و تقلید یعنی گوسفند صفتی و کمک به ظالم . شمس  در نفی تقلید و سر سپرده گی تا آنجا  پیش می رود که می پرسد:" کی روا باشد مقلد را مسلمان داشتن (دانستن)" البته در این نوشتار  سخنان شمس را ادامه خواهیم داد .

5- شمس تبریزی مانند ابو سعید ابی الخیر خیلی جنتلمن بود .  خوب می خورد ، خو ب می پوشید و  گاهی هم شراب میل می فرمودند . در مورد شراب خوردن اش ( رجوع کنید به مقالات شمس با ویرایش صادقی ، ص 21 ) و همچنین روزی " فقهای حساد از سر انکار و عناد از مولوی سوال کردند که  شراب حلال است یا حرام ؟  و غرض شراب خوردن شمس الدین بود . به کنایت جواب فرمود : تاکه خورد ، چه اگر مشکی شراب را در دریا ریزند متغیر نشود و او را مکدر نگرداند و از آن آب وضو ساختن و خوردن جایز باشد ، اما حوضک کوچک را قطره ای شراب بی گمان که نجس کند ."( مقدمه دفتر پنجم مثنوی و کتاب مناقب العارفین افلاکی ) و البته مولانا نیز فقاع(آبجو) می نوشید و سماع می کرد و رباب می نواخت و نیز بو علی سینا  هم گاهی لبی تر می کرد ( بنگرید به منقذ من الضلال = رهایی از گمراهی ، امام محمد غزالی، ترجمه ی دکتر صادق آیینه وند ) و  شمس کشتی گیر هم بود   و یک  وقت هم می شد به باغ های مردم شبیخون می زدند خودش می گوید :" وقت خربزه بود یکی خیار زاری از دور بانگ می کرد و به دست اشارت می کرد که : درویشان در آیند بسم الله " ...رفتیم به ارزنجان خوش بود . بازی می کردیم و کشتی می گرفتیم و...

6- شمس بیشترین فساد روز گار را در جامعه اسلامی ( و نایینی بد ترین استبداد را استبدا دینی ) می داند  . واعظان و شیوخ را راهزنان دین و خشمگنانه به آنان دشنام می دهد :" این شیوخ ، راهزنان دین محمد بودند ! همه موشان / خانه دین خراب کنندگان "( مقالات ص 154) در مسلمانی چه مزه باشد ؟ در کفر مزه باشد . از مسلمان هیچ نشان و راه مسلمانی نیابی از ملحد راه مسلمانی یابی . شمس مسلمان فقهی و رساله ای  و به اصطلاح شناسنامه ای را "مسلمان برون" یعنی-  ظاهرا مسلمان می داند و در عوض کافران را" کافر برون" یعنی -  ظاهرا کافر . و در باره کافران می گوید :" کافران را دوست می دارم – از این وجه که دعوی دوستی نمی کنند می گویند "آری کافریم ، دشمنیم " و همچنین در نفی پیشانی مهر خورد می گوید :" این کار دل است کار پیشانی نیست "

7-  شمس به خصایص انسانی  فارغ از هر گونه ایدئو لوژی توجه دارد ( من آن را آدمی دانم که  دارد سیرت نیکو / مراچه مصلحت با آن که این گبر ست  یا ترسا ) به همین خاطر با شهاب هریوه در دمشق که  که کافر و گبر خاندان پیامبر بود دوست می شود ( مانند دوستی سید رضی با اسحاق صابی کافر و هندسه دان  بغدادی) و می گوید :" این مر د اهل است . با نشستن او می آسایم ، آسایش می یابم " جالب آن که کسی را که چنین تجلیل می کند ، به قول خود شمس ، به پیامبر ها و ادیان هیچ یک باوری ندارد و پیامبران را از زمره مصلحین اجتماعی می داند و به قول شمس " به کرشمه می نگریست در همه انبیا " اما شمس در  حق این کافر می گوید :" آن شهاب اگر چه کفری می گفت اما صافی رو حانی بود "( شمس تبریری ، محمد علی موحد ، ص 84 و خط سوم ،  دکتر صاحب الزمانی ، ص 29 )

8- در ایران حافظ شیرازی ، ابو سعید ابوالخیر و شمس تبریزی ، منادیان تسامح و مدارا یند . حافظ نمونه اعلای انسان فرا تسامح است :

 عیب رندان مکن ای  زاهد پا کیزه سرشت / که گناه دگری بر تو نخو اهند نوشت

 من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش / هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت

یا :  عیب مستان مکن ای خواجه کزین کهنه رباط / کس ندانست که رحلت به چسان خواهد بود

 یا : همه کس طالب یارند چه هشیار و چه مست / همه جا خانه  عشق است چه مسجد چه کنشت

 و این بیت هم از مولوی است :

هیچ کافر را به خواری منگرید / چون مسلمان بودن اش باشد امید

می گویند ابوسعید ابی الخیر با لباس فاخر به همه جا می رفت و غذای لذیذ می خورد و به شاگردان اش می گفت خطاهای دیگران را به شما ربطی ندارد و این که و سیع المشرب با شند و فضولی نکنند . و عبارتی راجع به  مدارا  . از شمس بگویم و ختم مقال کنم .:" به پیش ما یک باره مسلمان نتوان شد . مسلمان می شود ، کافر می شود  و باز مسلمان می شود . هر بار از هو ی چیزی بیرون می آید تا وقتی که کامل  شود "

 

تحریر – مرداد ماه 93 – وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                                          چرا اکثر نویسندگان و شاعران سر شناس

                                                  گرایشی به چپ داشتند؟

 

 می گویند دلاک ها  بیکار که می شوند سر یکدیگر را می تراشند، من هم سر پیری چون کار چندانی ندارم ، به فکر تراشیدن سر تاس خود افتاده ام . اما این که چرا بیشتر نویسندگان و شاعران معروف و سر شناس نظیر احمد شاملو ، هوشنگ ابتهاج، نیما یوشیج ، بزرگ علوی  و صادق هدایت و... گرایشی به چپ داشتند – در این مقوله اصلا به من مر بوط نیست .  من دارم سطر و سطر هایی راجع به اینان می نویسم، چون دوست شان دارم و از دوستداران شان هستم ، می خواهم از این بزرگواران یادی به میان آورم ،  تا چه قبول افتد و چه در نظر آید.

1-صادق هدایت نویسنده بزرگ ایران را با کتابهای بوف کور، سگ ولگرد ، سه قطره خون و... می شناسند در فروردین  ماه 1330 در پاریس، در گرمابه اتاق پانسیون محقری در بولوار سن میشل ، کوچه شامپیونه با گشودن شیر گاز به زندگی خود پایان داد . روز بعد جنازه ی  او را تا گورستان پر لاشز فرانسه تشییع کردند ، و بدین سان دفتر زندگانی چهل و هشت ساله یکی از تابناک ترین قریحه های هنری ایران معاصر بسته شد . و  گفتنی ست که صادق هدایت  گرایشی به چپ داشت  اما عضو حزب توده نبوده  به قول خانلری بعدها از تمایلات دست چپی سر خورده بود و حالتی کاملا در مانده  و مایوس داشت.

2- جلال آل احمد نویسنده کتابهای غربزدگی ، مدیر مدرسه ، نفرین زمین، از رنجی که می بریم و... در نو جوانی به حزب توده پیوسته بود و بعد ها خسی در میقات نوشت و در شهریور 1348 خبر آمد که آل احمد در گذشته است . او متولد 1302 و عمر 46 ساله برای  او بسیار کم بود .( هر مرگ مشکوکی دهه 40 و 50 ایران، به گردن ساواک انداخته می شد مثل مرگ دکتر شریعتی ، صمد بهرنگی و...حال آنکه همه به مرگ طبیعی از این دنیا رفتند –شریعتی سکته کرد و صمد در ارس غرق شد  و اگرچه  شمس برادر جلال مرگ برادر را  کار ساواک می دانست )  و به هر حال، جلال به همراه خلیل ملکی حزب زحمتکشان را تاسیس می کند و سر انجام از دارو دسته بقایی نیز جدا می شود و با خلیل ملکی حزب نیروی سوم را تاسیس می کند – گاهی جلال غصه ی حزب را می خورد و سیمین دانشور همسر جلال که فقط وارد ادبیات شده بود به جلال می گفت :" غصه حزب  را نخور . پایان شب سیه سفید است / در نو میدی بسی امید است"( به نقل از کتاب اول – نامه های دانشور به آل احمد)

3- بزرگ علوی یا آقا بزرگ با چند اثر شهرت یافته است . مانند : چمدان ، جشم هایش ، پنجاه و سه نفر و ... بزرگ علوی و پنجاه و دو عضو دیگر این گروه مارکسیستی و غیر قانونی دکتر تقی ارانی در 1315 به زندان افتادند و تا شهریور 1320 که عفو عمومی زندانیان  سیاسی صادر شد در باز داشت به سر بردند . این گروه کوچک پس از رهایی از زندان ، هسته مرکزی حزب توده ایران را تشکیل داد . علوی از بنیا نگذاران حزب بود و فعالیت های اجتماعی ، سیاسی و ادبی او از آن پس با سیاست های این حزب پیوند نزدیک داشته است . بزرگ علوی در سالهای آخر عمر از هر گونه فعالیت حزبی و سیاسی کناره گرفت

4- هوشنگ ابتهاج ( سایه ) در 1306 در رشت متولد شد . مجموعه شعر های سایه : سیاه مشق ، تاسیان، سراب ، شبگیر و... در شمار آثار خوب و خواندنی ست . شمس لنگرودی می گوید که " هوشنگ ابتهاج در سال 1331 تحت تاثیر جذابیت های مجامع فرهنگی – هنری حزبی به تهران آمد و با شعر گالیا وارد حزب توده شد "

5-  خودشمس لنگرودی شاعر و نویسنده زمانی تمایلات چپ داشت و یک زمانی هم در انجمن حجتیه  فعالیت می کرد . شمس در این رابطه می گوید: چون شاملو هوادار فاشیست ها بود . من هم سنم خیلی کم بود که وارد انجمن حجیته شدم ( انجمن حجتیه پیش از انقلاب یک انجمن ضد بهاییت بود و معتقد بودند که  فساد باید زیاد باشد تا آقا امام زمان  ظهور کند و رهبر  انجمن مر حوم حلبی  بود و دکتر سروش هم در آن شرکت داشت ) و اما شمس راجع به گرایشات چپی خود می افزاید :" در یک دورانی شدید گرایش به چپ داشتم ، البته نه به این معنی که چون از سال 1353 چپ شدم، پس مبارز سیاسی فعالی هم بودم ، نه! از این جهت که تحقق پذیری عدالت اجتماعی را در راهی می دیدم که مارکس و انگلس گشوده بودند" ( شمس لنگرودی، گفت و گوی کیوان باژن  ص 103)

6- احمد شاملو پدر شعر منثور، نویسنده ، شاعر ، فر هنگ نویس ، روز نامه  نگار و مترجم . تولد 21 آذر 1304 تهران، مرگ 2 مرداد 1379 کرج ، شهرک دهکده فردیس . آرامگاه او در امامزاده طاهر کرج واقع است . تخلص او در  شعر الف . بامداد و الف . صبح بود. ابتهاج  راجع به توده ای  بودن شاملو می گوید:" یک روز در خیابان اسلامبول  کنار نرده سفارت ترکیه ، من و شاملو و کیوان ( مرتضی کیوان از افراد نجیب حزب توده  بود و بعدها اعدام شد ) ایستاده بودیم . شاملو مثل ریگ بیابان فحش می داد . خیلی عصبی بود . معلوم شد برای چندمین بار تقاضای عضویت در حزب توده کرده بود و تقاضا ش به خاطر اعتیاد ردشده ...  کیوان از شاملو می پرسید : تو خو تو توده ای می دونی ؟ شاملو می گفت : "معلومه کی از من توده ای تره" کیوان می گفت : تمام شد دیگه ، خب تو توده ای هستی ، اصل اینه که آدم خودش خودشو یک چیزی بدونه ، تو خودت خودتو تو ده ای می دانی همین کافیه ...( پیر پرنیان اندیش ، جلد دوم ، ص 917 ) نا گفته نماند شاملو از ناسیو نالیست های دو آتشه بود و به آلمان نازی هم گرایش داشت .

7- دکتر غلامحسین ساعدی ( گوهر مراد) نویسنده ، نمایش نامه نویس در 1314 در تبریز متولد شد . و در سال 1364 در پاریس در گذشت و در گورستان پرلاشز کنار قبر صادق هدایت به خاک سپرده شد . از داستان های او می توان به عزا داران بیل ، واهمه های بی نام و نشان و دندیل و ... اشاره کرد و از نمایشنامه های وی نیز می توان چشم در برابر چشم ، و چوب به دست های ورزیل و...را نام برد. و اما سیمین دانشور راجع به تمایلات سیاسی او  معتقد است که ساعدی نویسنده ای بود که ، علی رغم گرایشات سیاسی چپ ، باورهای دینی قرص و محکمی هم داشت .

8- مهدی اخوان ثالث( م.امید ) در سال 1307 در مشهد چشم به جهان گشود و در سال 1369 دیده از جهان فرو بست . وی در  توس در کنار آرامگاه فردوسی، به خاک سپرده شد. از دفتر ها ی شعر اخوان : ار غنون، آخر شاهنامه، عاشقانه های کبود، ترا ای کهن بوم و بر و زمستان و... اخوان چندین بار به اتهامات سیاسی زندانی شد. او یک توده ای فعال بود . از آن جایی که اخوان و هدایت ضد اسلام و عرب بودند . اخوان یک آیینی برای خود درست  کرده بود با نام مز دشتی یعنی چهل و پنج در صد آیین زردشتی ، سی در صد مزدکی ، بقیه هم بودایی و مانوی . ایشان مزدک و زردشت را با هم ترکیب کرد : مزدشتی ! شد. به عبارت دیگر " مز " مزدک و " دشت " زردشت . شاملو وقتی شنید بلا فاصله گفت : چرا  نذاشته " زردک "؟ " زر " زردشت و " دک " مزدک .

9- محمود اعتماد زاده ( م. به آذین) سخت توده ای بود و از نویسندگانی است که می کوشد راهی نو در رمان نویسی فارسی بگشاید و در این راه ، رمان " دختر رعیت " ( 1321) را نوشت . از دیگر آثار او می توان به داستانهای پراکنده ، به سوی مردم ، مهره ای مار ، مشهد خدا و... اشاره کرد . به آذین از اعضای کانون نویسندگان و دبیر سیاسی کانون بود و در حزب توده فعالیت داشت و تا سال 1356 هم در زندان بود .

 10 – نیما یوشیج ( علی اسفندیاری) پدر شعر نو در سال 1276 در یوش از توابع نور مازندران دیده به جهان گشود او 62 سال زندگی کرد .  د ر زمستان  1338 دلش هوای یوش کرد و خواست به آغوش طبیعت  زادگا هی باز گردد . در آنجا بیمار شد . او را به شهر آوردند و در یک شب سرد قلبش از کار باز ایستاد و روز بعد " خاکها را بر جسد کوچکی می ریختند که دنیای بزرگی را با خود می برد " نیما در  " ضمن مدخل " در کتاب تبصره و تعریف می گوید : شعر نشانه یک زندگی عالی و خیلی بشری است . ولی در نظر داشته باشیم که وزن و قافیه فقط نماینده این فضیلت نیست . و در  " یک مقدمه" از همان کتاب : زیاد فکر نکنید که هنر برای هنر است یا مردم . هنر برای هر دوی آنها ست و بالا خره رو به مردم می آید ، زیرا از مردم به وجود آمده و با مردم سرو کار دارد . ( از نیما تا روز گار ما/  یحیی آرین پور / جلد سوم / 604 ) و اما نیما به قول اخوان ثالث گرایشی به چپ داشت . مجامع چپ نه به خاطر شعر هایش، بلکه به خاطر بهره گرفتن از نیروی سوم که خلیل ملکی و جلال  آل احمد و اینها بودند سر جلب و جذب نیما به حزب توده دعوا داشتند اما خود نیما عضو هیچ حزب و سازمانی نبود . تنها همین را می توان گفت که گرایشی به چپ داشت ، آن هم برای دلسوزی برای مردم و بس.( گفت و گو ها صدای حیرت بیدار / اخوان ثالث / زیر نظر مرتضی کاخی)

11-  سیاوش کسرایی سال 1306 متولد شد . بعضی آثار این شاعر سیاسی – اجتماعی عبارتند از : به سرخی آتش و طعم دود ، آرش کمانگیر ، با دماوند خاموش ، خانگی و... کسرایی شاعری ست با گرایشات توده ای . وی یک مدتی در مسکو بود و بعد از مسکو رفت به وین و آن جا در گذشت می گویند کسرایی به عنوان یک شاعر توده ای که به این علت همیشه مورد ملامت و سرزنش واقع شده و در قضاوت شعر کسرایی اثر گذاشت .  ابتهاج راجع به دیدار کسرایی با رهبر فقید انقلاب می نویسد :" کسرایی یک عکسی از آقای خمینی رو- که عرقچین سرش بود- قاب کرده بود و گذاشته بود تو اتاقش... کسرایی رفته بود آقای خمینی را دیده بود ..."( پیر پرنیان اندیش ، همان ، ص 1255)

12- احسان طبری نویسنده ، پژوهشگر، مترجم ، شاعر ، نمایشنامه نویس ، نظریه پرداز . عملا به ده زبان می خواند : فارسی، انگلیسی ، فرانسه ، آلمانی ، روسی ، عربی، ترکی استانبولی ، لاتین ، اوستایی، و پهلوی . برخی از آثار او عبارتند از در دوزخ ، آنتی روریک ، شکنجه و امید ، رویای چینی و... در ساری به دنیا آمد و در ایران ماند به محبس افتاد و در تلویزیون ظاهر شد و گفت آنچه گفت . در تهران در گذشت . او از تئو رسین های حزب توده بود – یعنی در 1320 پس از تبعید رضا شاه به جزیره موریس همراه با پنجاه و دو نفر دیگر از زندان آزاد گشت و در فعالیت های حزب توده شرکت جست و از اعضای برجسته آن گردید .

13- تقی ارانی پایه گذار حزب توده و نخستین مروج اندیشه مارکسیستی در ایران . پژو هشگر ، مترجم ، روزنامه نگار و شاعر و دارای در جه دکتری فیزیکو شیمی بود از آثار او : اتم و ب عد چهارم ، تاریخ سازی و هنر ، زن و ماتر یالیسم ، تکامل مو جو دات زنده ، اصول علم روح، اصول علم شیمی ، خوابیدن و خواب دیدن ، فرضیه نسبی و... دوسال در زندان رضا شاه بود و ظاهرا بر اثر ابتلا به بیماری تیفوس در 14 بهمن 1323 در گذشت و در امام زاده عبدالله به خاک سپرده  شد .

14- صادق چوبک نویسنده ، مترجم ، نمایش نامه نویس . او همراه صادق هدایت و بزرگ علوی و محمد علی جمالزاده آبای داستان نویسان امروزند . در 1295 در بوشهر زاده شد و در 13 تیر 1377 در شهر برکلی در آمریکا در گذشت . از کتابهای او می توان انتری که لوطیش مرده بود ، خیمه شب بازی ، سنگ صبور ، شب اول قبر ، تنگسیر و... کتابهایش بیست سال اجازه  چاپ نداشته و تاریخ انتشار قصه هایش همه   به قبل از انقلاب بر می گردد . او با سیاست و بازی های آن دشمنی آشتی نا پذیر داشت . از در افتادن بر تله سیاست سخت می هراسد و در جواب عبدالحسین نوشین ، که وعده اهدای " نشان ما کسیم گورکی " را در ازای پیوستن به جنبش توده ای به او  می دهد ،  می گوید : نه . و در برابر اعتراض او ، پاسخ می دهد مگر تولستوی رمان جنگ و صلح را برای حزب کمونیست نوشته است ؟ او برای احسان طبری و استعدادش . که لگد مال اوامر حزبی شد سخت  متاسف است .

 

تحریر – 14 مرداد 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                          وطن! وطن ! امید من!

                                                                                                                                                                       

آن نجیب روستای حاشیه ی دریای خزر

که از شمال به نیلو فران آبی  مهتابی

  تالاب انزلی  می رسید

واز غرب به کرت های نیزارهای سبز پوش

 زادگاه خرد سالی من بود

 جنگل سبز و بهار گل افشان

عطر شالی از شالی زاران

رقص شاخ و بر گ سپیداران

 صف کشیده پیش چشمم

 خاطرات تلخ و شیرین آن روزگاران

وقتی که صدای گنجشک ها به صدایم می رسید صبحگاهان

فاخته می خواند روی درخت گل ابریشم

من نیز آوازم را

 می نواختم در آن وقت زندگی را

روی شاخه های   درختان رقصان می دیدم

ترانه  ی سالار صدا، پور رضا  را

 می خواندم می رقصیدم

وقت بهار

 وقت طلوع شکوفه ها

هر صبح روشن

من در کوچه ها راه می افتادم

در گلزار های وطن

باغ

جامه ی سبز بهاران بر تن داشت

چقدر جویبار روان بود

چقدر ستاره های سرخ را می شمردم

چقدر روشن شده بودم

 وقتی که مادر به سمت  بو ته های گوجه فرنگی می رفت

نان قالاجی با پنیر و گوجه

چه لذتی داشت

 مثل خواب دم صبح

وقتی به بازار می رفتم  از خانه

در ازدحام گرم عابران 

آزادی و شادی و امید را تما شا می کردم

اکنون

آن دهکده ی  پاک و نجیب با ناب ترین خاطره ها

 پیکرش گلگون و  چشم های مهربان اش

بارانی ست

چه سوگواری تلخی

بوی نی ها و علف های سوخته می آید

 کشتزارهای سوخته

 وطن ! و طن! امید من !

حالا صدای ناله ی درد ناک ات را می شنوم

 وحالا  می پرسم

 

از جاده ای که قدم هایم را می شناسد

آیا تمام در ها  را به روی تو بستند؟

 با که باید گفت؟

خانه ی سبز من کجاست؟

می خواهم تمام خاطرات ام را

 به یاد بیاورم

آه

( مارووزو) را

آن  زیباترین منظره ات کو؟

که بوی گیلان باستان می داد برای من!

خاکی که محو شد

 گلی که سوخت

پرنده ای که مرد

این همه سپید کبو تران ات کو؟

آی وطن من ! وطن من !

با من سخن بگوی

 رو شنایی آینده ات کو؟

دلم با تو حرف ها دارد

چه شد که رود خانه ها ی ات

رو به دریا خشکیدند ؟

 دریغ و درد

 سپید ماهیا ن ات

 چه زود سنگ شدند

آخر چطور شد

 چگونه شد ای وطن که دریا  به خاطر تو

 اشک ریخت و در یای در یا نیز هم

حالا

 این جا

از همه سو باد می وزد

باد می گردد و

باد ها چقدر زمهریرند

که به هیچ سوالی  پاسخ نمی دهند !

 

تحریر – 12 مرداد 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                                 تصویر70 شاعر در یک نگاه اجمالی

برای هر شاعری دو سه سطری نگاشته ام  . درست یا نادرست خوب یا بد نمی دانم  اگر چه اکثرشان از میان ما رفته اند و چند نفری زنده اند . من خواستم یادی از این شاعران بکنم . قضاوت در باره ی همه  ی این هفتاد شاعر بیش یا کم به عهده ی خوانندگان است .

1-علی اسفندیاری ( نیما یو شیج) پدر شعر نو که به گفته ی خود او چوب در لانه ی مورچگان کرد و  شاعران بی آزاری را که راحت و آسوده و بی مدعی در گوشه ی امن خود آرمیده و " ستاره می شمردند" سراسیمه کرد .

 محمد حقوقی شاعر اصفهانی و شعر شناس و منتقد و او را نمی توان در حساب شاعرانی قرار داد که مسوولیت سنگین سیاسی و اجتماعی برای خود قائلند  و بعضی شعر هایش مثل  این شعر : یخچال هامبولت و یخسار ایسلند برای خواننده ایرانی مفهومی ندارد . یدالله رویایی شاعر فرمالیست و گاه ارو تیست به زبانی شعر می گفت که ابدا شعرش پیامی انسانی ، اجتماعی و سیاسی ندارد . او را بانی شعر حجم می دانند . شعر هایش پیچیده و گنگ است  .مانند: اداره تن / اداره حرف تن / حرف اداره در تن/ تن در اداره حرف نو / نو می شود .../ ضیاء موحد هم شاعر توانایی ست و هم استاد منطق است هم آثار   منطقی متنابهی منشر کرد ه است ، و هم سه دفتر شعر ، به نامهای در آبهای مروارید ، یک مشت نور سرد و غرابهای سفید و البته بنا ندارم کتابهای شاعران را بنویسم و این یکی اتفاقی نوشتم و شعری از ایشان در این جا درج میکنم : بیهوده آفتاب نمی تازد / گلهای یاس باید آتش گیرند / حتی مجال پژمردن نیست / بیهوده مرد  عشق نمی بازد / چیزی برای بردن نیست / و... اسماعیل شاهرودی از پیشتازان قلمرو شعر مردمی و اجتماعی بود .

2- سهراب سپهری شاعر و نقاش معاصر در 1307 در کاشان به دنیا آمد . سپهری از کودکی و جوانی خود سخن می گوید : زندگی در آن وقت / صفی از نور و عروسک بود / یک بغل آزادی بود / زندگی در آن وقت /  حوض مو سیقی بود / ... سهراب  شاعر شعر عرفانی ،بی مسوو لیت و رویگردان از جامعه بود و اما انسانی  بزرگوار و متین و شاملو ضمن انتقاد از ایشان  می گوید : من انسانی شریف تر از سهراب  کمتر شناخته ام . اختلاف مشرب ها به جای خود، من از صمیم قلب به خلوص این انسان بی غل و غش حرمت می گذاشتم . خود احمد شاملو پدر شعر منثور بود و از شاگردان جدا شده ی نیما ولی پارتیزان ( طرفدار ) نیما . احمد شاملو شاعر سیاسی و اومانیستی ست و جهان اش بر محور انسان می چرخد و بر جنبه ی اجتماعی کار خود  پای فشرده به رغم سنت های شعری گذشته برای شاعر امروز تکلیف تازه ای را مشخص  کرده  و می گوید : موضوع شعر امروز / موضوع دیگر ی است / امروز شعر حربه ی خلق است / زیرا که شاعران / خود شاخه ای ز جنگل خلق اند...

3-  اسماعیل نوری علاء و احمد رضا احمدی شاعران هنر برای هنر هستند  . احمد رضا احمدی بانی شعر های موج نو و تصویری ست و شعر هایش از پتانسیل های نیرومند هنری لبریز اما از رنجها ، آرزوها و تلاشهای آزادیخواهانه ی مردم  بسیار دور است .  بنگرید به این شعر تصویری از ایشان : هیچ کس آخرین سکه ی خود را در  روز قحطی به بازار نخواهد برد . یا: هر بذر تنبلی روز عید به تماشای شهر می آید . اسماعیل نوری علا کمتر شعر می گوید امروزه در   خارج   وارد  عالم سیاست شده و اسماعیل خویی نیز شاعر خوبی ست . خویی مانند اخوان و نادر پور در فراز هایی به خیام نزدیک است و این طرح از خویی ست : شادی یک قطره باران  / و اندوه آن قطره در مرداب .

4- مهدی اخوان ثالث ( م . امید ) ایران دوست و ایران پرست و ملت گرای آرمان خواه است . نام او بی شک در تاریخ شعر نیمایی  پایدار و جاویدان خواهد ماند . او فردوسی معاصر است و چون فردوسی نامیرا . شعر زمستان او معروف است: سلامت را نمی خواهند پاسخ  گفت / سر ها در گریبان است /  کسی سر بر نیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را و... شاعری داریم با نام فرخ  تمیمی و شعر ش را باید شعر غیر مسول دانست . شعر بوس و کناری و اروتیکی ست و این شعر از اوست : آیینه دارم باش / تا شکوه ترا بخوانم / ترا بخوانم چندان که / با تو مانم . بیژن جلالی ( خواهر زاده ی صادق هدایت ) به سیاست کاری نداشت و مانند دایی خود ازدواج هم نکرد ( مثل  مسیح و انجوی شیرازی و سهراب و رهی و ابوالعلا که ازدواج نکردند و خیلی های دیگر ) زبان جلالی ساده و روان  و همخوان با عرف معمول نثر است . یکی از شعرهایش را با هم می خوانیم : بهار را مگریید / زیرا بار انهای بهاری  / این کار را می کنند  و... نصرت رحمانی، خود  را در سیاهی و تباهی جهان غرق می کند، تا با نابودی خود پوچی زندگی و پلشتی جامعه  در چنین زمانه ای را گواهی کرده باشد . شاعری آلوده ی رنج ، آلوده ی درد ، اما تخدیر شده، خواب رفته و به همین سبب اگر جهان را آب ببرد ، اگر جنگ ها و کشتار ها اتفاق بیفتد، همه از کنار رحمانی به آهنگی می گذرد و در شعرش کوچکترین اثری باقی نمی گذارند . شعر های : خدایا تو ... نصرت شنیده ام که ... سقا خانه و ... از نمونه های شعر های کامجویانه یا اروتیک نصرت بودند .

5- شهریار شاعر سنتی پرداز شیفته ی حافظ  و زمانی هم دنبال موسیقی رفت و این شاعر ترک زبان تبریزی ، خالق شعر ترکی حیدر بابا یه سلام ( کوهی در خشکناب تبریز ) است . گلچین گیلانی پسر خاله ی هوشنگ ابتهاج شاعری ست طبیعت گرا و دو  رکن شعر او عبارت تند از طبیعت و عشق و شعر باز باران او مشهور است . هوشنگ ابتهاج ( سایه) همچنان با غزل حافظ در آمیخته و چنان با کلام او الفت گرفته است که بی گمان غزلش همان شیوه و همان زبان و همان واژگان و همان تعبیرات را تداعی می کند . او در کتاب تاسیان( نوستا لوژی ) خود می گوید : آری آن روز  که می رفت کسی / داشتم آمدنش را باور / من ندانستم معنی ی هر گز را / تو چرا باز نگشتی دیگر ...

6-  سیمین بهبهانی و حسین منزوی دو چهره ی غزل  معاصر هستند که هر دو  به اعتبار استفاده  از وزن های نو شهرت دارند . منتها شعر بهبانی شعر مردمی و سیاسی و اجتماعی ست و  منزوی عاشقانه و دور از جامعه و متاسفانه اعتیاد هم داشت یک شعر از منزوی می خوانیم : لیلا دو باره قسمت ابن  السلام شد / عشق بزرگم آه  چه آسان حرام شد ....

 فروغ فرخزاد شاعری ست رمانتیک ، گاهی احساس پوچی و سر در گمی در اشارش فراوان تکرار شده است . . از آثار او اسیر و عصیان و  دیوار و...اما تولدی دیگر نوید رسیدن به یک مرحله جهش یا مو تاسیون در شعر را  به علاقه مندانش داد. شاعری فرهیخته و سخت کوش بود و شعر های ساده و زیبا هم دارد. و در کتاب ایمان بیاوریم ید  به آغاز فصل سرد که این کتاب بعد از مرگش  تالیف شد . شعری دارد با نام کسی که مثل هیچکس نیست . شعر بسیار ساده و روان است  و قسمتی از این شعر را با هم زمزمه می کنیم : کسی از آسمان تو پخانه در شب آتش بازی می آید / و سفره را می اندازد / و نان را قسمت می کند / و پپسی را قسمت می کند / و باغ ملی را قسمت می کند / و سینمای فردین را قسمت می کند و... فریدون مشیری شاعری ست که زبان شعرش مانند فروغ بسیار روان است . از ویژ گی  های شعر فریدون نفی خشونت و تبلیغ محبت است . در مرکز شعر فریدون مثلثی هست که سه زاویه آن را عشق و مهرورزی ، طبیعت گرایی و انسان تشکیل می دهد . شعر فریدون مانند فروغ  خوانندگان کثیری دارد . و شعر کوچه مشهور ترین شعر عاشقانه ی مشیری ست : بی تو مهتاب شبی/ باز از آن کوچه گذشتم / همه تن چشم شدم /خیره به دنبال تو گشتم ...

7-  سیاوش کسرایی از شاعرانی ست که همه اورا با شعر معروف  آرش کمانگیر می شناسند . یک شاعر سیاسی ست ولی شعرش را تبدیل کرد به مقا لات رو زنامه ای ، برای اینکه کسرایی می خواست در همه حوادث شعر داشته باشد و پا به پای حوادث شعر می گفت .  اما کسرایی عاشق وطن اش بود : وطن وطن / نظر فکن به من که من / به هر کجا غریب وار / که زیر آسمان دیگری غنوده ام / همیشه با تو بوده ام / همیشه با تو بوده ام .  کسرایی در شوروی شمع وجودش خاموش گشت . محمد زهری نه در مسیر رمانتیک ها شرکت کرد و نه در طریق شاعران سیاسی – اجتماعی . در باره او گفته اند :" شعر او آهنگ های ویژ ه نادر پور و هیجان روحی و عاطفی فروغ را ندارد "  بلکه مشغولیات ذهنی او عمدتا تنهایی و غربت  است و  فاقد طرفدار  و اما . حسن هنرمندی مترجم و شاعری که در 70 سالگی خود را در پاریس کشت .  نوعی یاس و تاریک اندیشی و مرگ محوری ، در شعر او بطور بر جسته موج می زند – ذهنیت غنایی او در سطح مضامین ارو تیک و جنسی می ماند و غالبا آنگاه که به عشق می پردازد ، به روابط جسمانی و تصاویر جسمانی عاشق و معشوق توجه دارد .اکنون در گورستان پر لاشز فرانسه کنار گور صادق هدایت و ساعدی به خاک سپرده شد .

8- سعید سلطان پور ، علی میر فطروس و خسرو گلسرخی از شاعران  سیاسی و مردمی بودند و شعر های چریکی و انقلابی می سرودند و جنبه های شعر شان سا ده و روان بود .   خسرو  و سعید کشته شدند و  میر فطروس به خارج رفت . سید علی صالحی با دفتر دریغا ملا عمر نشان داد که شاعری ست سیاسی و اجتماعی .  سید در سمفونی سپیده دم می گوید:" لطفا به این عده عجیب بگویید / نگران کار تون خواب های خسته نباشید / تا بوت های بی شمار ما / تا هزار زمستان زمهریر / اجاق هر دو جهان را گرم خواهد کرد / همین برای ما کافی ست / فقط فراموشمان کنید ...

9- شفیعی کد کنی شاعر معاصر در سال 1318 به دنیا آمد . تخلص او در شعر م. سرشک است . در سال 44 اولین مجموعه های شعر خود به نام شب خوانی و زمزمه ها را منتشر کرد و با انتشار دفتر دیگری به نام از زبان برگ کارش را ادامه داد...  و شروع شعر" گون" چنین است  : به کجا چنین شتابان  / گون از  نسیم پرسید/ دل من گرفته زین جا / هوس سفر نداری / ز غبار این بیابان / همه آرزو یم / اما چه کنم که بسته پایم و... فریدون توللی شاعر اجتماعی و سیاسی بود . اشعار مجموعه های رها و نافه  او لطف و جذابیتی  داشت  اما شکست اجتماعی ، نخست او را به  ورطه انفراد و سپس به ورطه " خود گرایی " کشاند ، به سوی محافل اشرافی خزیده روز به روز بیشتر در انفراد و خود محوری غوطه ور شد تا سر انجام در تصویر سازی های شهوت بیمار گونه در غلتید: این شعر از اوست: ای عاج بازوان تو بر گرد گردنم / دستم به دامنت  به من آن ساق پا سپار .! البته شعر های کلاسیک او گاه دوره شاه را به شلاق طنز می بندد :

برو ای دزد که در کشور جمشید و قباد / حکم قانون همه بر پیشه ور و پیله ور است

 تو بزرگی و در این محکمه طرار بزرگ / گر چه دزد است بسی محترم و معتبر است

 اما این دونفر یعنی - ژاله اصفهانی و طاهره صفار زاده یکی در غرب  غروب کرد و یکی در تهران . شعر های پیش از انقلاب طاهره از یک ذهن و زبان جسور و پیشتاز بر خوردار است ولی کتاب هایی که بعد از انقلاب  چاپ کرد مثل سفر پنجم ، طلوع ... کمی محافظه کارانه نوشته شده است. شعر هایش را امثال ابتهاج و دیگران نمی پسندند و می خوانند و به اصطلاح رد می شوند  و لی ژاله شاعر خوش فکری ست و ایده های آزادی خواهانه و بشر دو ستانه دارد . او شعر نثر هم می گفت  و از 18 سالگی از ایران رفت و در باره وطن می گوید:  ... آنچه جاوید است / وجود مردم و تاریخ و رزم و امید است / و من وطن را با این چهار دارم دوست / وطن دو چشم و دو فرزند من نثارت باد / شکو همندی و شادی همیشه یارت باد

10- رضا براهنی کتابی دارد با نام چرا دیگر شاعر نیمایی نیستم ؟ می گویند ایشان قبلا هم شاعر نیمایی نبوده و   با این همه شعر های گفتاری معنا گریز ی دارد که راه را بر هر نوع درک و دریافتی می بندد مانند :" وقتی تو ییده ای / تو مرا یک سر / من را  منیدنی هم می ماند .../ و از براهنی که بگذریم دهخدا هر چند زمینه اصلی شخصیت ادبیش ، شاعری نبود ، اما مگر آدم می تواند شعر :" یاد آر ز شمع مرده یاد آر" او را فراموش  کند . که  البته شعر را برای دوستش میر زا جهانگیر خان شیرازی مدیر روزنامه صور اسرافیل سروده بود و گفتنی ست که  خواهری  داشت با نام عالیه خانم جهانگیر که این عالیه همسر نیما یو شیج بود. این عزیزان، همه از این دنیا ی مرده دوست رفته اند – دنیایی که به قول خاقانی سپیده دم نخواهی یافتن  : قاف تا قاف جهان بینی شب وحشت چنانکه / تا دم حشرش سپیده دم نخواهی  یافتن .

11- پروین اعتصامی که نام اصلی او رخشنده است . گرچه جز تلخی از ایام ندید / هر چه خواهی سخن اش شیرین است .  حمید مصدق و شعر هایش با بردی که در میان قشر های و سیع مردم از هر طبقه و هر دست دارد ، یکی از چشم انداز های شعر معاصر فارسی ست و  این شعر در آن روز گار دهان به دهان می گشته : من اگر بر خیزم / تو اگر بر خیزی / همه بر می خیزند ... اشعار نادر نادر  پور رنگ و بوی غربت و پیری دار ند . غم  غربت ووحشت آینده و انتظار  پیری سه بن ما یه اصلی شعر نادر پور را می سازد . اما" کهن دیارا ... دیار یارا" ... فریاد اوست که می ماند : کهن دیا را دیار یارا / دل از تو کندم ولی ندانم / که گر گریزم کجا گریزم / و گر بمانم کجا بمانم ... محمد علی سپانلو در شعر علاقه مند به شعر های ذهنی به دل تاریخ و فرهنگ کلاسیک است .  قسمتی از شعر رودکی اش را باهم مرور می کنیم : آه شاعر . کد خدای شاعران . این است استاد سمر قندی / بوی جوی مولیان و یاد یار مهربان  اش باد / شاد زی با لاله رویان شاد / تنگدل بودی و می گفتی : جهان افسانه است و باد ...

12-  م . آزاد ( محمود مشرف آزاد تهرانی ) از شاعران دامنه و کوهپایه  است .  هم شعر سنتی دارد ، هم نیمه سنتی و هم نیمایی . منو چهر آتشی یا نیمای جنوب -  شعرش  رنگ و روی  حزبی و مرامی ندارد و او شعرش را بر تجربه های دیداری در اقلیم جنوب ایران بیا بان های خشک و نخل های سو خته و مر دمان سو خته تر و البته دریا و ساحل بنا کرده است و عاطفه شعرش حماسی است و دغدغه های اصلی او بیان حیرت و نو میدی از گذشته با شکوهی است که دیگر نیست و آینده ای که مبهم است . برشی از شعر دل تنگی اش را می خوانیم : هنوز که هنوز است دلم می خواهد / سپیده دم از صدای گنجشکان بر خیزم / واز فراز پرچین ترا ببینم / در کوچه ی روستا / دامن کشان و نور افشان / پشت غبار نازک بز غاله ها  و... نعمت میر زا زاده( م . آزرم)  از خراسان مانند موسوی گر ما رودی و شفیعی کدکنی به تم های دینی تو جه کردند . سحوری شعر های چریکی  م . آزرم است که به سال  1349منتشر شد . شعر های چریکی لبریز از شور انقلابی تا  شعور سیاسی – اجتماعی و برخی از شعرهایش تاریخ مصرف دارد و خود در یک مصاحبه ای از بی بی سی از سرودن بعضی شعر های خود پشیمان بود .

13- علی مو سوی گر ما رودی در مجموع شاعر موفقی نیست . ولی در اشعار منثور او ، پاره های تصویری زیبا ، نسبتا زیاد است . از شاعران پرورده انقلاب بهمن صالحی و یو  سفعلی میر شکاک و قیصر امین پور و حسن حسینی و سلمان هراتی و..  فقط شعر های قیصر امین پور    هوادار دارد. علی بابا چاهی تا حدود ی در ردیف شعر پسا نیمایی قرار می گیرد یعنی به شعر پست مدرنی متمایل است .   مقوله ی پست مدرنیسم بر خاسته از متن جامعه  ی ما نیست ولی در عصر جدید دغدغه ی یک قشر خاصی است . از نقل  شاعران پست مدرن صر ف نظر می کنم . در این جا از دو شاعر غریب  و دور از وطن نام می برم رضا مقصدی و مهدی اخوان لنگرودی نخست بخشی از شعر مقصدی را  مرور می کنیم: جار بزن! باز مرا بر چمن! / پنجره را رنگ کن ای ماه / باز ببین جان من / آهنگ ترا می زند و.... مهدی اخوان لنگرودی شعر هم می نویسد بخصوص این شعر کوتاه که محمد علی جمالزاده را منقلب کرده بود : پرنده جان / آشنای من بگو / آسمان خانه ات / پراز پرنده  باد/ جوانه های باغ یاد تو / همیشه زنده باد /... از برخی شاعر ان دیگر گیلان نیز شعر هایی با تصویر های دقیق و عواطف می توان خواند .

14- شعر منصور اوجی کوتاه است ولی زیبا مثل این شعر: مگر این حوالی گیاهی شکفته است / که می خواند این سهره ی کور / مگر این حوالی گیاهی شکفته است / اما کتاب های اوجی مانند بابا چاهی و دیگران به صورت شعر سپیده سروده شده و راجع به شعر  منثور حتا پیش از احمد شاملو امثال محمد مقدم و تند ر کیا و پرویز داریوش و منو چهر شیبانی و هو شنگ ایرانی شعر منثور سروده بودند . شعر   منثور وزن و قافیه ندارد و به جای آن ، از نوعی آهنگ طبیعی زبان فارسی  بر خوردار است . گفتنی ست که فرامرز سلیمانی ، شاپور بنیاد ، احمد محیط ، هر مز علی پور ، زهره خالقی و...از شاعران منثور سرا و موج نو اند و بعد از انقلاب هم شاعر انی از شعر منثور غفلت نکردند امثال عبدالملکیان و اکبر اکسیر و علیرضا قزوه و پگاه احمدی و حافظ موسوی و...  چندین تن دیگر

15-  اما  بعضی شاعران کلاسیک را نمی توانم فراموش کنم . شاعرانی که برایم ارزش دارند – مثلا چه کسی می تواند فردوسی صاحب شاهنامه را طرد کند یا به حافظ ایراد بگیرد یا جسارتی به مولوی بکند یا خیام بزرگ این فیلسوف و شاعر و ریاضیدان را  عبث انگارد . البته نیمای بزر گ یک وقت در شعر افسانه( طبیعت )  خود از حافظ ایراد گرفت  : 

 حافظا ، این چه کید و  در و غ است / کز زبان می و جام و ساقی ست / نالی ار تا ابد باورم نیست / که بر آن عشق بازی که باقی ست / من بر آن عاشقم که رونده است و... اما اگر قرار می بود که حافظ نیز لب به سخن می گشود و در مقام پاسخ گویی به دفاع از بینش خود بر می خاست شاید این بیت را از دیوان خویش بر می گزید : دیدن روی ترا دیده ی جان بین باید / وین کجا مرتبه ی چشم جهان بین من است یا این بیت : جان بی جمال جانان میل جهان ندارد / هر کس که این ندارد حقا که آن  ندارد . که البته جان بینی حافظ با جهان بینی نیما در قلمرو هستی  تفاوت دار  که از حوصله ی این مقال خارج است و می بینیم  باز نیما در باره حافظ می گفت :" حافظ اعجوبه ی  خلقت انسانی ست " یادم هست در یک کتاب ،  هانری مالسه ی فرانسوی در یک مقایسه  گفته بود : فردوسی مثل هومر ، سعدی مثل اناتول  فرانس ، حافظ مانند گوته و اما مولوی را نتوان با کسی مقایسه کرد . ناگفته نماند در  جهان غرب  هنوز برای چهار  نویسنده و شاعر خود   ار زش قایل هستند و این چهار نفر عبارتند از : گو ته آلمانی ، دانته ایتالیلیی ، شکسپیر انگلیسی و  هومر یو نانی و  خوب است که یک نکته هم  راجع به خیام بزرگ بگویم که شعر هایش سلبی و ایجابی ست . سلبی یعنی -  دنیا دیدی و هر چه دیدی هیچ است / وان نیز  که گفتی و شنیدی هیچ است

سر تا سر آفاق دویدی هیچ است / وان نیز که در خانه خزیدی هیج است و  ایجابی یعنی- حالا که هیچ است پس :

 می خور که فلک بهر هلاک من  و تو  / قصدی دارد بجان پاک  من و تو

 در سبزه نشین و می روشن  میخور / کاین سبزه فرو دمد ز خاک  من و تو

و چندین رباعی از خیام مو جود است که آدمی بی اختیار از یک در این خاکستان دو در وارد می شود و هنوز طعم خوشی و لذت حیات را نچشیده  از در دیگر باید  خارج شود . ابیاتی از سیف فرغانی بگویم و ختم مقال کنم :

هم مرگ بر زمان شما نیز بگذرد / هم دوره زمان شما نیز بگذرد

 در مملکت چو غرش شیران گذشت و رفت / این عو عو ی سگان شما نیز بگذرد

 آن کس که اسب داشت غبارش فرو نشست / گرد سم خران شما نیز بگذرد

 

 تحریر – 6 مرداد 1393 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                   شطحیات چیست؟ شطاح کیست ؟           

                   

                                                                            روشن تر از خاموشی /

                                                             چراغی ندیدم / و سخنی  به از بی سخنی نشنیدم /

                                                                ( بایزید بسطامی به نقل از تذکره الا ولیا عطار)

 

 1--- شطح  یعنی سخن گستاخ و سخن فراخ  و در لغت عربی به معنی حرکت است . حرکتی در درون اهل وجد ، به هنگامی که وجد  شان بالا گیرد  . مثل آبی که از جوی تنگ می گذرد به طرفین آن سر ریز می کند و این چنین است حال مرید در غلیان وجد و سخنانی که از سر بی خبری  در این حالت گوید . پس شطح در اصطلاح صوفیان و عرفا عبارتست از حرکت و بیقراری دل هنگام غلبه وجد و بیان آن حالت به عبارتی که گاه باشد ظاهر آن کلمات نا پسندیده و حتی خلاف ادب و حتی شریعت و دین به نظر آید . در حالیکه باطن آن گفتار مستقیم  است و گوینده با نیت صافی چنان بیان کرده که بیگانه از سر او آگاه نگردد"( فرهنگ اشعار حافظ / احمد علی رجایی /ص 294)

2—شطح ظاهرا از آن بوی خود پسندی و ادعا و خلاف شرع استشمام  شود مانند " انا الحق = من حقم / من خدایم " منصور حلاج . که در سطور آینده ی ای نوشتار نمونه هایی از شطحیات عرفا  گفته خواهد شد . البته کردارها و گفتار های مجذوبانه راشطحیات می نامند  که غیر صوفی به عنوان دشمنی آنها را  ترهات و خرا فات می نامند . به قول حافظ ( حافظ مخالف شطحیات است ) خیز تا خرقه صوفی به خرابات بریم / شطح و طامات به بازار خرافات بریم

 عبارت " روشن تر  از خاموشی "  از بایزید بسطامی ست و نام کتاب مرتضی کاخیست   . کاخی معتقد است که شطحیات در حالات خاص بر زبان بعضی عارفان جاری می شد و سینه به سینه نقل می  کردند و صوفیان خود را فراتر از شعر می دانستند و بنابراین امثال بایزید و ابوالحسن خرقانی ... کتاب شعر ندارند . دکتر  زرین کوب   می گوید : شطحیات امثال حلاج و بسطامی و شبلی تند تر و بی پرواتر است . هر چند حلاج جانش را تقریبا بر سر همین  شطحیات خویش نهاد و احتمال دارد که بایزید را از بسطام نفی بلد کرده باشند (  جستجو در تصوف ایران ، ص 44) البته گفته اند کار  بایزید بسطامی بیشتر بر مراقبت نفس بود و توجه چندانی به ارشاد  مردم نداشت . ولی  وقتی شیخ به شهر می رفت عده  زیادی دنبال وی به راه افتادند – پرسید اینها چه می خواهند ؟ گفتند از صحبت تو بهره می جویند . برگشت و گفت :  انی انا الله = همانا من خدا هستم . مردم رهایش کردند و گفتند مگر دیوانه است . شیخ گاهی با این گونه سخنان و یا بعضی عرفا با خوردن  انواع سبزی در دکان از عوام رهایی می یافتند .

3--  اما مخالفان شطح – اهل شریعت و رو حانیون و فقیهان و شیخ و زاهد هستند که آن را بی ادبی و کفر می دانند مثلا این سخن ابوالحسن خرقانی را که گفته بود .: " اگر به آسمان بگویم بجنبد اطاعت کند ، و اگر خورشید را بگویم بایستد در فلک خود از رفتن باز ماند "  همین سخن  خرقانی هم بی ادبی ست  و هم کفر و ادعای خدایی کردن  .اما طرفداران و موافقان شطح امثال : سنایی و عطار و  روز بهان بقلی و خود بقلی معروف به شیخ شطاح است و کتابی  دارد با نام شرح شطحیات و همچنین شیخ محمود شبستری و خیلی های دیگر از  مدافعان شطحیات اند . مثلا سنایی عارف بزرگ قرن پنجم و ششم در دفاع از حلاج و بایزید و شطحیات شهر آشوب شان می گوید :

 ز بهر این چنین راهی دو عیار از سر پاکی/ یکی زیشان اناالحق گفت و دیگر گفت سبحانی

عطار هم آنها را تایید می کند :

 چنان بیخود شدند از خود که اندر وادی وحدت / یکی مست اناالحق گشت دیگر غرق سبحانی

 یا شیخ محمود شبستری :

 روا باشد اناالحق از درختی / چرا نبود روا از نیکبختی

 شعر ی هم از روز بهان بقلی شیخ شطاح که آنرا از کتاب عبهر العاشقین اش به تصحیح دکتر محمد معین نقل می کنم که  باهم می خوانیم:

 بایزید ار بگفت سبحانی / نه ز جهلی بگفت وویلانی

آن زبانی که راز مطلق گفت / راست جنبید کو انا الحق گفت

  با این  حال ،حافظ شیرازی آنها را  تخطئه می کند :

 طامات و شطح در ره آهنگ چنگ نه / تسبیح و طیلسان به می و می گسار بخش

 و البته گفته اند که  حافظ هم گه گاه  سخنان فراخ و گستاخ و شطح  دارد . چنانکه خرمشاهی می گوید: حافظ خودش شطاحی می کند . مثلا:  پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد

یا : چرخ بر هم زنم ار غیر مرادم گردد / من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک

یا: آدمی در عالم خاکی نمی آید به دست / عالمی از نو بباید ساخت وزنو آدمی ( حافظ نامه / جلد دوم / ص 1042)

 در پایان این مقوله  به شطحیاتی از عارفان اشاره می کنم :

1--سبحانی ما اعظم شانی= پاک و منزه و بزرگ است  شان و مقام من ( بایزید بسطامی)

2—به خدا سو گند که لوای من از لو ای محمد بزرگتر است ( بایزید بسطامی)

3-      به این تر تیب ، اقوالی به بایزد بسطامی منسوب است که کسانی که معنی آنها را ندانند از زمره کلمات کفر آمیزش خوانند . مثل این جمله بایزید: اگر یک بار مرا ببینی ترا بهتر که هزار بار پرورد گارت را ببینی . اما جنید بغدادی یا نهاوندی کوشید تا کلمات نا مقبول بایزید را تفسیر کند و به فهم مردم نزدیک تر سازد و البته جنید از معتدلین صوفیه ان ( صحوی مذهب  و بایزید تند رو بود و اهل سکر و مستی )

4-  ایشان را بیامرز و مرا میامرز زیرا نماز حقیقی کفر شود ( حلاج )

5-  اعمال شریعت ( نماز و روزه ... ) کفر است ( واسطی عارف )

6- لیس فی جبتی سوی الله = نیست در جبه و لباس من جز خدا ( بایزید)

 7-  خدا را در هر دل طاهر و مقدس مسجدی ست ، بگذار مردم خدا را در آن مسجد عبادت کنند هر جا که هستند نه در مسجد سنگی . این سخن با آنچه حافظ گوید در معنی اختلاف ندارند :

 در عشق خانقاه و خرابات فرق نیست / هر جا که هست پر تو روی حبیب هست

 آنجا که کار صومعه را جلوه می دهند / نا قوس دیر راهب و نام طبیب هست

8-  تا امروز ، با همنشینی که همکیش من نبود مخالفت می ورزیدم / لکن  امروز دل من پذیرای همه ی صورتها شده است : چراگاه آهوان است / و بتکده بتان / و صومعه راهبان / و کعبه طائفان / و الواح تورات /و اورا ق قر آن / دین من اینک / دین عشق است / و هر جا که کاروان عشق برود / دین و  ایمان هم بد نبالش روان است / ( ابن عربی اندلسی عارف بزرگ قرن ششم و هفتم هجری )

9- قرآن بالاسرم / با لش من انجیل / بستر من تورات / و زیر پوشم اوستا  . می بینم خواب : بودایی در نیلوفر آب / هر جا گل  های نیایش رست / من چیدم / دسته گلی دارم ( سهراب سپهری / شرق اندوه )

 

                                                                                تحریر 22 تیر ماه 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری   

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

               

          کنایه و طعن شاعران و نویسندگان  نسبت به  واعظ و شیخ و زاهد و مفتی ...

1—از خیام نیشابوری شروع می کنیم – قولی ست که مردم عادی و فقیهان و قشر پرستان از خیام دل پر خونی داشته اند ، و خیام هم در رباعیات خود انتقاد هایی متوجه همین گروه کرده است . اینک به دو رباعی زیر توجه کنید :

 رباعی اول :

 ای مفتی شهر ازتو پر کار تریم ما              با این همه مستی ز تو هشیار تریم ما

  ما خون رزان خوریم و تو خون کسان                انصاف بده کدام خون خوار تریم ما

 رباعی دوم :

 شیخی بزن فاحشه گفتا مستی                   هر لحظه بدام دگری پا بستی

 گفتا شیخا هر آنچه گویی هستم                 تو نیز چنانکه می نمایی هستی ؟

2—در آثار فروغ فرخزاد نیز ، از روحانیون قشری و ریاکار و زاهدان سیه کار خرقه پوش و شیخ و زاهد به بدی یاد شده است :

 بر روی ما  نگاه خدا خنده می زند / هر چند ره به ساحل لطفش نبرده ایم

 زیرا چو زاهدان سیه کار خرقه پوش / پنهان ز دیدگان خدا می نخورده ایم

یا:

 پیشانی ا گر زداغ گناهی سیه شود / بهتر زداغ مهر نماز از سر ریا

 نام خدا نبردن از آن به که زیر لب / بهر فریب خلق بگویی خدا خدا

یا: ما را چه غم که شیخ  شبی در میان جمع / بر رویمان ببست به شادی در بهشت

 او می گشاید او که به لطف و صفای خویش / گویی که خاک طینت ما را ز غم سرشت( مجموعه شعر دیوار)

 فروغ در کتاب عصیان خود یاز به گروه زاهد ظاهر ساز حمله می کند :

 با این گروه زاهد ظاهر ساز / دانم که این جدال نه آسان است

 شهر من و تو ، طفلک شیرینم / دیریست کاشیانه ی شیطان است

3- "گربه ی عابد" عبید زاکانی پیش از سود جویی از نقاب فریب زهد ، مو شان را یک بیک می گرفته است . اما این زمان ، پنج پنج می گیرد . چون شده تائب و مسلمانا !" گربه ی عابد " برای انتشار دروغ بزرگ خود از شکا ر مو شان و فریب هر چه بیشتر ایشان ، از تظاهر به زهد و پشیمانی بهره می جوید : دست و رو را ، بشست و مسح (مس) کشید / ورد می خواند همچو ملانا / بار الا ها که تو به کردم من ندرم موش را  به دندانا/ بهر این خون نا حق ای خلاق / من تصدق دهم دو من نانا .

4—محمدبن ملک داد تبریزی  معروف به شمس تبریزی در آغاز فقه یا احکام می خواند و به فقیهان وواعظان روی می آورد بعد بزودی در می یابد که  فقیهان و اهل مدرسه ، همه تنها بخاطر شهرت ، بخاطر مقام ، بخاطر طعام ، رنج تحصیل را  بر خود هموار می دادند و و از فقه چیزی جز پرداختن به مسایل استنجاء و طهارت ، باقی نمانده است : " اکنون ، همه عمر آن مدر س ( شیخ و مفتی ..) در این مانده است که : آن حوض چهار در چهار ، پلید  شد یا نه ؟ ( بنگرید به خط سوم / صاحب الزمانی / ص 335 )

5—مولوی نیز قبل از دیدار با شمس یک روحانی زاده و خود ملا بود و رباب می نواخت و فقهای شهر با مولوی مخالفت می ورزیدند . و کسی را پیش مولوی فرستادند که اورا از   از انجام عمل سماع و رقص بر حذر  بدارد . مولوی هم با طنز و حاضر جوابی همیشگی پاسخ  گفت : من مدرسه  مسند افتاء مریدان و اوقاف را به آقایان علما و فقها وانهاده ام . اگر می خواهند تا این یک رباب را هم به آقایان بدهم .(آیین شهریاری، سروش ، ص 321)

6- او حدی مراغه ای در مواردی زبان به طعن  زاهدان ریایی گشوده و پرده از روی نهانکاری و و ریاکاری آنان بر داشته است  :

 پشتت به نماز اگر شود خم / آن همه ریا شود خمیده

 گفتی که شراب شوم باشد / و آن کسی که شراب را مزیده

 این خود گویی و لی به خلوت / هم درد خوری و هم چکیده ...

7- فیض کاشانی از پیشوایان حکمت و الهیات و عرفان در قرن یازدهم هجری ست. معتقد به حلال بودن غنا و شنیدن موسیقی ست . فیض در نکوهش واعظان و صومعه داران و فقیهان تهی از اخلاص می گوید :

 این فقیهان که به ظاهر همه اخوان همند / چون به  باطن نگری دشمن ایمان همند

 آه از این صو معه داران تهی از اخلاص / کز حسد رهزن ایمان همند

8- این  سه بیت از شیخ بهایی ست:

 لوح دل از فضله ی شیطان بشوی / ای مدرس ! در س عشق هم بگو

 چند از این فقه و کلام بی اصول / مغز را پر می کنی ای بلفضول...

 هر که را در سر نباشد عشق یار / بهر او پالان و افساری بیار

 فخرالدین عراقی را در باره زهد ریا یی غزلی ست که  به یک بیت آن اکتفا می کنم:

 به قمار خانه رفتم همه پاکباز دیدم  / چو به صومعه رسیدم همه زاهد ریایی

9- محمو د صناعی ( 1297-1364ش) از استادان روان شناسی ، مترجم و شاعر و از آثار او: آزادی فرد و قدرت دولت، آزادی و تربیت و پنج رساله ی افلاطون ( ترجمه ) و گاهی هم شعر می سرود در ذیل ، یک بند از قطعه ای با عنوان " بده ای ساقی "آمده است : نشستم با فقیهان و ندیدم / به غیر نخوت و فکر محجر

برفتم با حکیمان و نخواندم / به جز بحث و جدل حرفی فراتر

 حقیقت در دل عشاق جستم / در آنجا عالمی دیدم منور

 نشاط انگیز چون لبخند کودک / روان پرور به سان مهر مادر

 حدیث عشق را در دل توان خواند / نه در مکتب توان خواند و نه دفتر

10- گفتنی ست که امام محمد غزالی فیلسوف ضد فلسفه و فقیه ضد فقه و بعد ها  پس از شک علاقه ای به عرفان و  تصوف پیدا کرد اما حمله ی وی بر واعظان و فقیهان  خواندنی ست :" بر وعاظ بانگ زد که ریاکارانه سخن از ذم ریا می گویند و بی بهره از اخلاص در باره اخلاص داد سخن می دهند . مردم را نه به خدا که به خویش دعوت می کنند . از انس به حق دم زنند ، اما لحظه ای خلوت را تحمل نمی کنند . از آفات شهرت سخن می گویند ، اما بی اعتنایی مردم و  قلت مریدان و مقلدان را  بر نمی تابند و خود دلباخته ی اقبال و تکریم خلایقند . دارو ها را خوب می شنا سند و می ستایند ، اما مرهمی بر زخمهای روان خویش نمی نهند ."( احیاء علوم الدین / جلد سوم / کتاب ذم الغرور)

11- و اما حافظ شیرازی و آن غزل : واعظان کاین جلوه در محراب و منبر  می کنند / چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند. از درخشان ترین غزلیلت ریا ستیزانه و افشاگرانه ی حافظ است .  یا : این مصرع از همین غزل :

 مشکلی دارم ز دانشمند مجلس باز پرس / توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می کنند .

 یعنی- تو به فرمایان یا آمران به معروف و ناهیان از منکر که دیگران را به توبه امر می دهند خودشان عمل نمی کنند به اصطلاح واعظ غیر متعظ . به گفته ی عبید زاکانی : واعظ یعنی  آنکه بگوید و نکند و یا به قول امیر نصیر الدین صادقی که خود روحانی بود  و در کتاب روحانیت در اسلام  خود  می گوید :"  واعظان فرقشان با سایر مردم این است که می گیرند و نمی دهند . می خورند و نمی خورانند . امر به انفاق می کنند ولی از آنچه گرفته اند انفاق نمی کنند ."  پوشیده نماند واعظان در شعر حافظ همانند و هم مشرب با زاهدان ، شیخ ، صوفی ، مفتی ، ملک الحاج ، فقیه  اند و  از شخصیتهای منفی و دوست نداشتنی  شعر حافظ و حافظ از آن ها نفرت می کند و ابیاتی از حافظ  بگویم و  بعد شعری از همایی بخوانیم :

 احوال شیخ و قاضی و شرب الیهود شان / کردم سوال صبحدم از پیر می فروش

 برو ای زاهد خود بین که زچشم من و تو / راز  این پرده نهانست و نهان خواهد بود

 می خور که شیخ و حافظ و قاضی و محتسب / چون نیک بنگری همه تزویر می کنند

 واعظ ما بوی حق نشنید بشنو کاین سخن / در حضورش نیز می گویم نه غیبت می کنم 

 جلوه بر من مفروش ای ملک الحاج که تو / خانه می بینی و من خانه خدا می بینم

 صوفی ( زاهد ) شهر بین که چون لقمه ی شبهه می خورد / پار دمش دراز باد این حیوان خوش علف

12- مهدوی دامغانی می گوید : بعداز فروزانفر ، مرجعیت و بلا  معارض ملک ادب پارسی و عربی در ایران به وجود شریف مقدس مهذب  جلال الدین همایی ( 1278-1359ش) قایم بود . از  همایی به عنوان پژو هشگر ، ادیب ، فقیه ، فیلسوف ، مورخ ، شاعر و مجتهد یاد کرده اند . اما قصیده ای راجع به واعظان دارد که چند بیتی را باهم زمزمه می کنیم:

 واعظا بهر خدا ترک دغل کن اندکی /  آنچه می گویی به مردم خود عمل کن اندکی

 من نمی گویم بساط کهنه را در هم نورد / حرفهای کهنه را با نو بدل کن اندکی

 مرد راه دین و کار آخرت گر نیستی / سعی اندر کار دنیا لا اقل کن اندکی

گفته ی تلخ تو ار خواهی به شیرینی خورند / از صفا و صدق اندر وی عسل کن اندکی ...

13- مطلبی از کتاب صحرای محشر محمد علی جمالزاده بگویم و ختم مقال کنم . جمال زاده  جایگاهی یکتا در ادبیات معاصر ایران دارد . پدرش سید جمال الدین اصفهانی یکی از واعظان نسبتا روشن بین دوره مشرو طیت بود و سر انجام بر اثر زهر در زندان جان سپرد . اما در  آثار  جمال زاده.  انتقاد از روحانیون و نهاد های دینی زیاد دیده می شود . او قادر است آخوند را با چوب خود آخوند براند ، و  با فنون و اصطلاح های خود متشرعان به نبرد با آنها بر خیزد – نمونه اش مبا حثه با مرد ملا در " جهنم تعصب " و " صحرای محشر " که صحرای محشر نوعی خیالپردازی در روز رستا خیز است مثلا در جایی از کتاب آمده است که پیامبران بدون هیچگونه ایراد و سوال و جواب یک راست به بهشت می روند . بعضی گناهکاران زیرک ، با قرائت آیه تسلی بخشی از قر آن یا ذکر حدیثی نبوی جان سالم  به در می برند و بسیاری هم با خواندن بیتی شعر مناسب یا حتی گفتن لطیفه ای خدا پسند ، از آتش فروزان دوزخ می رهند . اما نوبت آخوند ها ، ملاها و سایر روحانی نما ها که می رسد ورق بر می گردد ، در های رحمت خداوند بسته می شود چرا که  گناهان این گروه به مراتب بر ثواب هایشان می چربد . در میان جمعی که برای پرس و جو به خط ایستاده اند ، خواننده به چهره های آشنایی بر می خورد : یک لحظه دلپذیر هنگامی ست که  عمر خیام می آید . با همه شیطنت های آشکار این حکیم و شاعر نامدار ، وی نه تنها مورد التفات پرورد گار  قرار می گیرد، بلکه به در خو استش برای رسیدگی به پرونده زنی گمراه – که در یکی از ربا عیات او بیان شده ( شیخی به ز ن فاحشه گفتا مستی / هر لحظه به دام دگری  پابستی / گفت شیخا هر آنچه گویی هستم / اما تو  چنان که می نمایی هستی ؟)  نیز بذل توجه مقتضی می شود . داستان سوز ناکی در پی می آید و در نتیجه زن معصوم و خیام هر دو به بهشت می روند و شیخ نابکار به سزای اعمال خود می رسد ( صحرای محشر به نقل از پایه گذاران نثر جدید فارسی / حسن کامشاد / ص 147 )

 

تحریر .27 تیر ماه 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

                                                      حافظ و مساله ی شیخ

شیخ یا زاهد و یا واعظ و... از چهره های نکوهیده و نفرت آور در دیوان طربناک حافظ این قهرمان مبارزه با ریاست . حافظ بار ها تلخ و گزنده بر اینان تاخته است :

 ما شیخ و واعظ کمتر شناسیم                   یا جام باده ، یا قصه کوتاه

 مرید پیر مغانم ، زمن مرنج ، ای شیخ!                       چرا که وعده تو کردی و او به جا آورد

 شیخم به طنز گفت : " حرام است می ، مخور!"               گفتم که : " چشم ! گوش به هر خر نمی کنم "

 ممکن است گفته شود که حافظ شیخ را در بیت زیر پاکدامن خطاب کرده است . مثلا این بیت :

 حافظ به خود نپوشید این خرقه ی می آلود / ای شیخ  پاکدامن ! معذور دار  ما را

 یعنی- حافظ به خواست خود پشمینه ی  می آلود را نپوشیده است . پس ای شیخ  پاکدامن ! بر ما خرده مگیر و ما را ببخشای . در این رابطه باید بگویم که در میان لباس اهل زهد و تصوف و هر چیز ظاهر ریش و عمامه و دستار و.. یک طوری همبستگی ست( و  البته در میان می آلود و پاک ، نا سازگاری ست . و) خرقه را نیز با شیخ پیوند ی است . در پاکدامن که ویژه گی شیخ آورده شده است . استعاره  ای ناساز از گو نه " ریشخند " در آن نهفته است . از این رو  پذیرفتنی نیست که حافظ به راستی شیخ را پاکدامن دانسته و ستوده باشد . پس چرا پاکدامن خطاب کرده ؟ به خاطر این که حافظ خود را از نکوهش و آزار و خشونت شیخ برهاند . رفتار خویش را به سر نوشت خویش باز خوانده است و او را از سر ریشخند( خندیدن به ریش کسی  و یا دست انداختن و مسخره کردن کسی ) و یا هما طنز خاص حافظ که شیخ را پاکدامن شمرده است ، او را به یکبارگی در برابر خویش بیگانه و نا ساز  با خود نشان دهد و ابیات زیر هم سر نوشت همان بیت را دارد. چون زاهد را پاک سرشت خطاب کرده است :

  عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت / که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت

 من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش / هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت

 یعنی در کار دیگران فضولی نکن هر کس مسوول اعمال خودش است  . مثلا  از عارفان جنتلمن ما یکی ابو سعید ابی الخیر است

که  همیشه لباس فاخر می پوشید و غذای لذیذ می خورد و اهل بزم و شادی بود و به شاگردانش می گفت خطاهای  دیگران به شما اینکه  ربطی ندارد و اینکه و سیع المشرب باشند و فضولی نکنند  و  به کار دیگران دخالت  نکنند و هی نگو یند چنین باشند و چنین نباشند  . نو شته اند که شیخ ابو سعید در ضیافتی که در نیشابور به صوفیان داد سیصد تن از آنان را بدان مهمانی دعوت کرد و با بره  بریان و  غذاهای لذیذ از آنان پذیرایی کرد  ا لبته افکار شیخ ابو سعید با شیخ مرتجعی مثل شیخ ابوالقاسم قشیری  فرق دارد ) می توان گفت مشرب ابو سعید به حافظ و  رودکی و خیام نزدیک است و اما برعکس عده ای هم بر این باورند که شاد نباید باشید سعی  کنید  گرسنه باشید و اندرون را از طعام خالی دارید  تا نور خدا را در آن شکم گرسنه ببینید و بعد به قول شریعتی قار قور معده را تحویل بگیرید . در تذکره الاو لیا عطار از قول اویس قرنی چنین آمده است :" هر که  سه چیز دوست دارد دوزخ از رگ گردنش به او نزدیک تر است : طعام خوش خوردن و لباس نیکو پوشیدن و با توانگران نشستن " و اما ببخشید که از موضوع یک کمی دور شدم . و ناگفته نماند حافظ می گساری را نیز در حد اعتدال تجویز می کند:

ساقی ار باده به انداز خورد نوشش باد / ورنه ، اندیشه ی این کار فراموشش باد

 نگویمت که همه ساله باده  پرستی کن / سه ماه می خور و نه ماه پار سا می باش.

اما برسیم به اصل مطلب یعنی موضوع مقاله " حافظ و مساله ی شیخ " خواجه در بیتی دیگر نیز ، در سخن با شیخ ، بدی رندان ( پاکان ) را خو استه ی سر نوشت و فرمان خداوند دانسته است :

 بد رندان مگو ، ای شیح ، هشدار ! / که با حکم خدایی کینه داری . در این بیت نیز جنگ و ستیز آشتی ناپذیر در میانه ی رندان و شوریدگان دوست با پار سایان درو غین و شیوخ ریاکار و دو رنگ را که در غزلهای حافظ داستانی دیرینه است ، به شیوه ای دیگر باز می یابیم . یعنی – به  هر آن کس که زشت و نکوهیدنی است ، به هر دو رنگ دو روی ، به هر سالوس چاپلوس . به شیخ وواعظ و مفتی و زاهد و صوفی ، حافظ بر چهره هر یک خراشی افکنده است و زشتی و پلشتی اورا ،آشکار گر دانیده است . به عبارت دیگر کلمات شیخ ، زاهد، واعظ ،  فقیه ، مفتی و قاضی و صوفی از شخصیتهای منفی و دو ست نداشتنی شعر حافظ است . و اهل مدرسه و صومعه ( کنایه از مساجد و خانقا هها و زیارتگاهها و...) مجلس وعظ از لحاظ  تحجر و قشریگری و ظاهر پرستی و تظاهر به دینداری و بعضی صفات دیگر ، و گفتنی ست که حافظ در مقابل این چهره های منفی یک چهره مثبت از انسان کامل در دیوان خود ارائه داده است که اهل عشق  و خرابات یا دیر مغان است وآن رند یا پیر مغان نام دارد . یعنی تنها کسی که حافظ او را مورد انتقاد قرار  نداده است . پیر است و به ویژه پیر مغان . حافظ همواره پیر مغان را گرامی داشته است و از وی به نیکی یاد کرده است . بیشتر حافظ شنا سان معتقدند که پیر مغان در دیوان حافظ چهره یی راز آلود و آرمانی و آیینی است که نشانه ای از منش و فر هنگ ایرانی است مثل واژه پدر ، یا پیر مثل بابا در پارسی یا موبد در زرتشت یا مغان در فرهنگ ایران . همینطور پیر می فروش و یا مثل پدر در مسیحیت ( اب  / ابن و رو ح القدس) با این همه ، اکنون ابیاتی از حافظ راجع به شیخ را باهم می خوانیم :

 شیخ خود پسند و مغرور است :

 گر جلوه می نمایی و گر طعنه می زنی                           ما نیستیم معتقد شیخ خود پسند

 شیخ نه مرد خداست و نه اهل عشق :

 نشان مرد خدا عاشقی ست با خود دار / که در مشایخ شهر این نشان نمی بینم

 شیخ یا واعظ یا  زاهد  و... ریا کار و جلوه فروش و سست ایمان است :

 واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می کنند                 چون به خلوت می روند آن کار دیگر  می کنند

 شیخ و زاهد و صوفی شبهه خور و حرام خورند :

 زاهد شهر بین که چون لقمه ی شبهه می خورد                پار دمش دراز باد این حیوان خوش علف

 و بدین سان سر تا سر دیوان حافظ اشاره دارد به این مو ضوع که دین با دین فروشی متفاوت است و دین نباید حربه ای باشد برای مردم آزاری :

 مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن                      که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست

 و سر انجام : مبوس جز لب ساقی و جام می حافظ              که  دست زهد فروشان خطاست بو سید ن

 

 تحریر – 17 تیر ماه 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

         داعش نام های مستعار شیخ و زاهد

داعش و بوکو حرام و القاعده  و …
همه سرو ته یک کرباسند
همه به رسم روز گار
تجاوز می کنند
داعش زنده به گور می کند
و سنگسار
و قطع دست و پا و
پرتاب از کوه
داعش روزه می گیرد
گرسنه می کشد
نماز می خواند و راهزن است و
ماه و ستاره و خورشید را
دشنام می دهد
و تیتر درشت سایت های داعش
بوی خون می دهد و بوی
دروغ های صمیمانه و
هر داعشی گلویش را
خشک می کند
تا آواز نخواند چرا که
آواز حرام است و
ساز مزمار ابلیس
و رقص مادر شیطان
و زن لشکر گاه شیاطین داعش
خواستار ححم اندوه و غلظت گریه است
از شادی کناره می گیرد
از آزادی
از آواز قناری
و از آواز های آدمی نفرت می کند
از بی حجابی و هی از آشکار شدن و
کندن پوست سیب ریش
داعش در باز خوانی عقایدش می گوید:
مردن به اختیار هیچکس نیست
ما خودمان و بعدتیر خلاص و یک جوری هم
روی خاک در به درشان می کنیم

مثلا سر بریدن
و بدین سان
زندگی بی حضورما جهنم است و
هیچکس بی برقع و بی رو بنده
به مقصد نمی رسد
هیچکس بی دوزخ و بی برزخ
به در فردوس نزدیک نمی شود
بی دلیل نیست که شعر و
شطرنج و شراب حرام است
بوسیدن قدغن
موسیقی قدغن
قدغن به خاطر بهشت برین
قدغن به خاطر آرمان شهر
اما سکوت چقدر خوب است
خاموشی حتما زیباست
هی هر چه پرسش
حرام است و شبهه ناک
هی هرچه مطیع و مقلد
عین دعای سحر خیزان است
و هی هر چه پیشانی مهر خورده
عین پیشانی ی فرشته گان
می گویند:
خداوند آن را ازآغاز آفرینش بوسیده است
که این گونه سکه های پیشانی ثواب دارد و
بی نماز کافر است حالا
انتحاری در سرزمین من
علامت دایره ی تدفین آفتاب و رود و ماهی ست حالا
نارنجک ها را به کمر بستن
عین عطر مناجات است
و حالا تر
دو قطار فشنگ و دو قبضه تیر بار را
جدی گرفتن
چیزی شبیه دو رکعت نماز عشق است و
داعش می گوید:
ابو بکر بغدادی امام زمان ماست و
ظهور مصلحان بعدی
چه سلامی؟
چه علیکی؟
بله ستاره ها می دانند که داعش
در روزگار ما
کمین کرده ی پرنده و درخت و جنگل
در خاورمیانه ست و
شکارچی اهوان
وآفریدگار تابوت های بی شمار
داعش نام های مستعار
دولت اسلامی عراق و شام
یا خلافت اسلامی و
یا گله ی کوچک شیوخ
از هر چه زاهد
از هرچه واعظ
و از هر چه شخصیتهای منفی
دیوان فرحناک حافظ

                                                         15 تیرماه فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                                    شعر و شاعری از دیدگاه احمد شاملو

1—  قبل از بحث اصلی  مایلم به طور گذرا و اشاره شعر را  از نظر افلاطون و سقراط و... در چند  سطر بیان کنم . افلاطون شاعران را از مدینه فاضله یا آرمان شهر خود بیرون می کند و در رساله فایدروس به نحو کنایه آمیز شعر را نوعی هذیان و جنون می داند . او در این رساله شاعر را کسی می داند که آشفته و پریشان است و خویشتن را در نمی یابد . که البته نظر این حکیم یونانی شاید برای عده ای درست باشد . اگر چه او این پریشانی را ناشی از دیوانگی می دانست و در این  حال دیوانگی را  هم نوعی نعمت و بخشش الهی . سقراط هم تقریبا همین حرف را می زد که شاعران دیوانه اند . منتها سقراط  معتقد بود که شاعران در شعر سرو دن از دانایی و خرد مایه نمی گیرند . گمان می برند که همه چیز را می دانند و حال آنکه هیچ نمی دانند. به هر  حال  برسیم  به اصل مطلب این که شعر چیست؟  شاعر کیست؟ آیا شعر را می توان تعریف کرد ؟ مثلا  شعر را می توان این گونه تعریف کرد : شعر سخنی است خیال انگیز که از کلماتی مو زون ، متساوی و مقفی  تالیف شده است" یا نظیر همان تعریف قدیمی شمس قیس رازی در المعجم و خواجه نصیر طوسی در اساس الاقتباس که شعر موزون و مقفی ست یعنی در عرف اهل منطق   کلام مخیل( صور خیال ) است و در عرف متاخران کلام موزون و مقفی . البته باید عرض کنم که در روزگار ما این گونه تعاریف دیگر ارزش و اعتباری ندارند . چرا که شعر را نمی توان تعریف کرد . به نظر احمد شاملو نمی توان از هیچ هنری تعریفی زمان شمول به دست داد . چه  طور می توان تعریفی از  شعر عنوان کرد که اثیر اخسیکتی و خیام و سوزنی سمر قندی و صائب تبریزی و محمد علی افراشته و عارف قزوینی و فریدون توللی و مهدی حمیدی و اخوان و  نیما را یک جا شاعر معرفی کند ؟ برای شعر تعریفی و جود ندارد و رفتن به دنبال آن جز  سر گردانی و سر در گمی  نتیجه ای نمی دهد .( گفت و گو ی حریری با شاملو، ص 23) پس ما هیچ تعریف جامع و مانعی برای شعر  و حتا موسیقی و... نمی شناسیم ولی بر داشت و قرائت هایی وجود دارد که در این جا به چند  بر داشت  اشاره می کنم :

2- شعر حاد ثه ای ست که در زبان روی می دهد( شفیعی). شعر حادثه ای ست که در  جهان روی می دهد و همچون هر آنچه در جهان روی می دهد در زبان باز می تابد . زیرا زبان آئینه جان است( داریوش آشوری) . شعر اصلا جزیی از زندگی ست و هر گز نمی تواند جدا از زندگی و خارج از دایره ی نفوذ تاثراتی باشد که زندگی واقعی به  آدم  می دهد( فروغ فرخزاد). شعر سلاح شاعر در اجتماع است و در عین حال دینی است که او به جامعه ادا می کند : چون زندگی ما را دیگران ساخته اند هنر چیزی را  به دیگران مد یون است( نیما یو شیج) . شعرآینه ای ست که هر کس نقد حال خویش را در آن می بیند( عین القضات همدانی ) شعر محصول بیتابی آدم است( اخوان ثالث) شعر گره خوردگی احساس و اندیشه و خیال است، در زبانی آهنگین ( اسماعیل خویی) شعر  رهایی ست نجات است وآزادی است ( احمد شاملو) ما شعر را نمی آفرینیم بلکه اوست که به دنیای ما می آید ( بیژن جلالی) و اما فرق میان شعر و نظم از نظر دهخدا آن است که موضوع شعر عارضه ی مضمونی و معنوی کلام است ، در  حالی که موضوع نظم عارضه ی ظاهری کلام است . به عبارت دیگر مو ضوع شعر در احساس انگیز بودن و مبین تاثیرات بی شائبه شاعر بودن خلاصه می شود ولی نظم فقط سخن موزون و مقفی است .

3-   اما شعر و نظم و نثر از دیدگاه شاملو ، همان طور که بیان شد نمی توان از نظر شاملو تعریفی برای شعر عنوان کرد ولی بر داشت شاملو  چنین است که شعر را به سیلابی تشبیه می کند ووزن را" سیل گیری" یعنی – جریان طبیعی سیلاب را منحرف می کند و از حرکت خلاقه طبیعی اش مانع می شود . او وزن را سبب انحراف ذهن شاعر و مانع جریان خود به خودی شعر به معنی زایش طبیعیآن می داند و  حتا در عروض آزاد نیمایی هم معتقد است که وزن قفسی است که سقف پرواز شاعر را محدود می کند ولی برای تفنن خوب است  و اما قافیه اگر در ست جای خود بنشیند کیفتی حیرت انگیز به کلام می دهد. شاملو معتقد است که  شعر به طور طبیعی زاده می شود یا سر ریز می کند یا چشمه وار می جوشد ، شعر وقتی توام با وزن و قافیه باشد – دیگر طبیعی نیست – محصول لقاح مصنوعی یا از طریق رستم زایی( سزارین) به دنیا آورده می شود . شعر نه به سطل و تلمبه نیاز دارد نه محتاج بزک و دوزک و یا آلنگ و دو لنگی به اش بیاویزند . وزن و قافیه در حکم لباس است که باطن شخص را عوض نمی کند – شربت گوارا با سطل تقدیم مهمان نمی کنند و نفت را هم در ظرف کریستال نمی ریزند  شاملو می گوید:" هدف شعر رهایی انسان از منجلابی است که اسیر آن است ، نه این که فقط از خود بر داشت شعری چنین و چنانی به خواننده بدهد .به اعتقاد من شعری که در گیر مساله ای نباشد فی الواقع آدامس است ... ".

4-  در شعر سپید  شاملو که اورا پدر شعر منثور می نامند وزن عروضی ( قدیم و عروض نیمایی ) به کنار گذاشته می شود کار کرد موسیقایی واژه ها اهمیت بیشتری می یابد، مر تضی کیوان در نقدی بر مجموعه شعر " آهنگهای فراموش شده"  به راه نهایی شاملو اشاره داشت " شاملو با آن که میل دارد ( شعر آزاد) بگوید اما شعر های بی وزن و قافیه اش خیلی بهتر و جالبتر است " رضا براهنی هر چند با شعر بی وزن شاملو موافقتی ندارد اما معتقد است که شاملو نشان داد که اتفاقا می توان هم شعر غیر کلاسیک گفت ، هم شعر غیر نیمایی گفت ، و هم شاعر بود"( چرا  من دیگر شاعر نیمایی نیستم ، ص 142)  شاملو به شعریت شعر بیشتر توجه دارد و آن را تاکید می کند و شعریت را جدا از عروض می داند و در عمل هم نشان داد که ناب ترین شعر را می توان بدون توسل به عروض و عرض های دیگر ارائه داد  و کار کرد شعر موزون را چنین بیان می کند :" شعر موزون نمی تواند جز پاره یی از خلاقیت ذهنی شاعر را منعکس کند"( زندگی و شعر احمد شاملو ، پاشایی، جلد اول ، ص 421 ) گفتنی ست که در زمان حیات نیما، از پیروان نیما چهار تن بیش از دیگران در خشیدند :  فریدون توللی، نادر نادر پور، مهدی اخوان ثالث و احمد شاملو وفقط شاملو از نیما جدا می شود. ولی  شاملو حقیقتا پارتیزان ( طر فدار ) نیما بود  ، اما مساله عروض آنها را  از هم جدا می کند و شاملو هم وزن  عروضی را کنار می نهد ، رابطه نظم و نثر را به هم می ریزد .  او موضوع شعر شاعران پیشین و شعر امروز را در شعری که زندگی ست چنین می گوید :" موضوع شعر شاعر پیشین زندگی نبود / درآسمان خشک  خیال اش / او جز با شراب و یار گفت و گو نمی کرد/ موضوع شعر امروز / موضوع دیگری ست / امروز شعر حربه ی خلق است / زیرا که شاعران / خود شاخه ای ز جنگل خلقند/  نه یاسمن و سنبل گلخانه ی فلان / بیگانه نیست / شاعر امروز / با درد های مشترک خلق / او با لبان مردم لبخند می زند/ درد و امید مردم را / با استخوان خویش پیوند می زند ...

5--  اما به طور کلی و با چشم پوشی از چند استثنا ی محدود نظیر خیام و حافظ و فردوسی و مولوی و. می توان گفت که شعر برای شاعران قدیم  مقوله ی خاصی  نبوده و در گذشته لغو گویی و بد گویی و رکاکت و دشنام گویی و هجو و هتاکی و ...یکی از مضامین بد آموز و یا از تاریکیهای مو جود در شعر فارسی کهن است . امثال ظهیر فاریابی و قاآنی و سوزنی سمر قند ی و انوری و وحشی بافقی و... هجو و دشنامگویی و بی عفتی کلام را از  افتخارات خویش می شمارند و شاملو در این باره می نویسد : شعر برای شاعران گذ شته از پند و اندرز تا مدح و هجو و مسخرگی و عشق و هرزگی و حکایت و ماده تاریخ بنای قلعه یا وفات اشخاص ، هر چه را که در وزن عروضی بیان می شده شعر می شناختند که در غالب موارد هیچ چیز از آنچه ما امروز " احساس شاعرانه " می خوانیم یا به " منطق شعری " تعبیر می کنیم در آن و جود نداشت :

 اولین کس که خریدار شد ش من بودم / باعث گرمی بازار شد ش من بودم ( بافقی)

 یا مثلا : آن شنیدستم که در صحرای غور / بار سالا ری در افتاد از ستور ( سعدی)

 آشکارا می بینیم که اگر وزن و قافیه را از این دو بیت حذف کنیم چیزی از آن باقی نمی ماند که در جان شنونده  یا خواننده بنشینند ."( گفت گوی حریری با شاملو ، ص 20)

6—و اما نظم از دیدگاه شاملو، او معتقد است که نظم همان عارضه ی ظاهری شعر و همان حرفی که  دهخدا زده بود . او می گوید نظم شعر نیست ، یک آدم بیکار برج های دوازده گانه ( حمل  و ثور و جوزا و حوت و...) را.  به نظم در می آورد یا داستان حسین کرد شبستری و یا  امیر ارسلان نامدار و حتا حروف  حساب جمل ( ابجد و هوز و..) را به نظم می کشد و این ها شعر نیستند این ها همان کلام موزون و مقفایی ست که 800 سال پیش شمس قیس رازی گفت و چهل سال بعدش خواجه نصیر طوسی در اساس الاقتباس و معیار  الاشعار تکرار کرد . مثلا این نظم را در گذشته شعر تلقی می کردند : قیامت قامت و قامت قیامت / قیامت می کند این قد و قامت / موذن گر ببیند قامتت را / به قد قامت  بماند تا قیامت . یا ابو نصر فراهی در نصاب الصبیان که لغات عربی و معانی فارسی را به نظم کشیده شده . محض نمونه یک بیت آن نقل می شود: خواهمت کز بام افتی چار عضوت بشکند / صدر سینه ، رکبه زانو ، رضفه کشکک راس سر. .یعنی تمام مشکل ابو فراهی این است که تو از بالای ساختمان بیفتی و تلف بشی و بمیری . و لذا  در گذشته هر یاوه و خذعبلاتی را شعر می گفتند – چون اوزان عروضی را رعایت کرده .

7- و اما نثر آیا شعر نثر هم هست؟ آیا می توان شعر را به نثر رسانه یی و ژور نالیستی و آرگو یعنی زبان کوچه و بازار نوشت؟ مسلما شعر های سپیدو موج نو و حجم را می توان امروز به صورت نثر نوشت . مثلا :" از کلمه ی مادر بوی بهشت می آید" یک شعر ساده است و یا فروغ در شعر " کسی که مثل هیچکس نیست " می گوید :  کسی  از آسمان توپخانه در شب آتش بازی می آید / و سفره را می اندازد/ و نان را قسمت می کند / و پپسی را قسمت می کند/  و چکمه های لاستیکی را قسمت می کند/ و سینمای فردین را قسمت می کند.../و سهم ما را هم می دهد / من خواب دیده ام ...( ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد )

 و شاملو  نیز معتقد است که شعر را  به نثر هم می توان نوشت و می توان سخنی پیش آورد که بدون استعانت از وزن و سجع ،

 شعری باشد جاندار و عمیق و شاملو در این رابطه دو سه  شعری که به صورت  نثر نوشته شده  مثال می زند  مثل این شعر 

 فروغ : من پری کوچک غمگینی را می شناسم / که در اقیانوسی مسکن دارد / و دلش را در یک نی لبک چو بین / می نوازد آرام آرام / پری کوچک غمگینی که / شب از یک بوسه  می میرد/ و سحر گاه از یک بوسه به دنیا می آید /  اما  شاملو  بعضی شعر های   رویایی را  انتقاد می کند، مثلا این شعر : اداره ی تن / اداره ی حرف تن / حرف اداره در تن / تن در اداره ی حرف نو / نو می شود  ... و یا شعر دیگر رویایی مثلا : و راه گور می شود / و آن که می رود  / خزنده ی تعقیب را / / انگور می شود / و   به گفته ی شاملو این سطر ها حکایت دارد از :" نفرت از انسان و شعر ، ریشخند خود و انسان و شعر ، ویرانگری مجنونانه به هنگامی که جوانان را با شناخت سالم شعر مسلح نمی کنند"( نمونه ها از مقاله انتقادی محمود فلکی – آدینه 66-65 ، ص 79 و 80و به نقل از کتاب گفت و گو ی حریری با شاملو) البته معروفترین شاعر حجم گرا  یدالله رویایی ست و موج نواحمد رضا  احمدی و  شعر سپید احمد شاملوست.   گفتنی  ست که موج  نوی ها و حجم گرا ها از نیمه های دهه چهل پیداشدند و شعر ها  یشان بسیار غامض و پیچیده است . نه معنایی موجود است نه موسیقی کلام و نه احسا سی   و اما معتقدند که شعر ناب همین قسم شعر است و محمد حقوقی گفته است:" شعر امروز ، شعر تصویر و خیالی است "( ادبیات معاصر ایران /   تهران / 1355/ص20)    به قول ناقدی " تصویر شاعرا نه که صور خیال نیز گفته شده گروهی را به اشتباه انداخته که ابیا ت والایی  مانند  : توانا بود هر که دانا بود / ز دانش دل پیر بر نا بود – سرود ه ی فردوسی بزرگ، به دلیل نداشتن " تصویر" و به طور عمده استعار  ه های غامض ،  شعر نیست ولی سطر های مضحکی از احمد رضا احمدی از این دست : هیچ کس آخرین سکه خود را در روز قحطی به بازار نخواهد برد . یا: هر بذر تنبلی روز عید به تما شای شهر می آید . و: پلی که از خورشید افروختنی باشد، ماندند است . شعر و شعر ناب است .( عبدالعلی دستغیب ، شعر ، سال ششم بهار 1377 ) اما شاملو این گونه شعر ها ی موج بازی و نسل بازی را شعر نمی داست و می گفت مشخصه ی بارزش تصویری قلابی از شعر است . باور تان  نمی شود؟ - بفر مایید : در موهایت مویه مکن/ زیتونستانی سوخته را مانی / با شهرستانی بی فواره  و میدان / در راستای خاطرات خاک / در تکه ی لیوان شکسته / پاره یی آسمان / خاکستری چرب / دانه یی  زیتون /  مو یی مدهوش /  ( یک هفته با شاملو / مهدی اخوان لنگرودی / ص 104)

 

تحریر 12 تیر1393 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 شعر آتش

-------------------

 همسایه !

 آتش ! آتش !

چه شعله های رنگارنگی!

 در این آتشکده ها به چشم می خورد!

 صحبت از لهیب آتش بود

در آتشخانه یی که از آن

شعله ها سر بر می کشند

در خانه

 در شهر

آتش! آتش!

آتش چقدر قسی القلب است

 چقدر خانمانسوز! 

 همسایه!

 یادت هست!

آن که می خواند زیر لب:

" خانه ام آتش گرفته است

آتش بی رحم ...من به هر سو می دوم گریان

می کنم فریاد ای فریاد ای فریاد ای فریاد..."

همسایه!

حالا هم صحبت از آتش است و

آتش افروزان !

 صحبت از چشمه ی آتشینی ست

که از جایی می جوشد و

سر ریز می کند!

 حالا تر

پچپجه یی در گرفته است

در گوش ها می گویند:

"آتش بازان به آتشدان ها

 نزدیک ترند

 تا ما "

 همسایه !

نگو! نگو!

 آتش خودش خاموش می شود

آتش آتشپاست و آتشفشان !

هر چه بیش تر بزنند ش

زبانه اش بیش تر می شود و

تیز تر

شعله ها آبی و سبز هی می رقصند

در آتش !

 دیگر

 از دعای باران هم

 کاری ساخته نیست!

وآتشکده های مقدس هم

و آتش خواران نیز

چرا که

آتش پاس هیچکس نمی دارد

 نه ققنوس

نه سمندر

 

تحریر – 8تیر 1393وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

                    آتش سوجی !

-------------------------------------                                                     

   بو گفت : جر ماله آتش بیگیفت! بو گفتم: چطو؟

قور بالی کوچی پسر بوگفت:

آقا جان کرا باگدم بشته

گرمش بادم اوشته

بو گفتم: پار سال مچد ماله آتش بیگیفت!

 ایمسال جر ماله!

  فردا خودا نو کنو میان ماله آتش بیگیرو  

 جابر واپرسی : چی با کودان؟

آبکنار اکو آرام گیره؟

 هنی قور بالی زاک بوگفت:

پارسال آقا جانه پیلی کتابا نا آتش بیگیفت

ایمسال امه گابه جوجی بوسوخت!

 کاس باجی قوربالی زن بوگفت:

 تره تخته سر بنه

 لال ببن ممتقی !

آتش امرا نشا شوقو کودان! 

جامانو ، کاس باجی همسادو بوگفت:

 حلا چره ماتم بیگیفتین !

خب ، شیم آتشه دوکوشانیم!

مشته سد حمزو  واپرسی:

 اگر پیلی ابه کونخاله آتش بیگیفت چی؟

 کاس  برار بوگفت:

 من بمردامو مگر ، شوم دوکوشانم!

  کریم آقا گولی که 28 موردادا بیدابو

بامو جمعیت میان- اول کوچی ذره

 مشته میدی شعرا بخاد:" خانه ام آتش گرفته

آتش جانسوز ...) بازین رو به کاس  برار بوکودبوگفت:

نادان برار!

آتش خانمان سو جو !

آتش بی رحمو !

 تا بایی پیلی ابه کونخاله خاموشا کونی

آتش اونه ریش فارسه تا پیشانی

 تا کولا تان تازه اگر

 آتشه سرا بزنی – وشتر شاله کشه

وشتر تجه به

 کاس  برار بترسی  واپرسی!

چی گویی؟ منم با بو سوجم!

میشانی دایی اونه رفاق بو گفت:

اهه ره  کالبو ! تونم با بوسو جی!

 تو کالبو هم خودایه خوا یی هم خور مایه

حلا تو با ته پیلی ابه به جهندم !

  امه زاکان با بوسو جن !

 امه خانان ! امه باغ امه بجار

 هطو اغوز داران

تمام سغو داران

از پلت دار بیگیر تا امرودی خوج

هطو

تا سیا انجیل دار...

 

تحریر -5تیر 93وب آبکنار کادوس –فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 این سه نفر ناصر خسرو، عین القضات، فروغ فرخزاد و مساله شیطان

 نفر اول ناصر خسرو شاعر نویسنده ، متکلم و فیلسوف ، جهانگرد و مبلغ اسماعیلی ایرانی. اودر سال 394هجری/ قمری در قبادیان از نواحی بلخ( ایالت بزرگی بوده در خراسان و اکنون شهری ست که در شمال افغانستان واقع است ) به دنیا آمد . بر اثر دشمنی و مخالفت متعصبان و علمای اهل سنت و حکام سلجوقی ناگزیر به ترک بلخ شد و به نیشابور و مازندران و سرانجام به یمگان در ناحیه بدخشان که شهری ( در افغانستان ) در میان کوه ها و دره ها بود تبعید شد و پس از مرگ پیکرش را در یمگان به خاک سپردند و مانند بو علی سینا و سنایی، گاهی لبی هم تر می کرد اما با ظالم مبارزه می کرد  و همیشه می گفت : من آنم که در پای خوکان نریزم(= مریزم) / مر این قیمتی در لفظ دری را . او در کتاب وجه دین خود ، بهشت را کنایه از علم و عقل ، و جهنم را کنایه از جهل می گیرد و در مورد شیطان به خدا اعتراض یا عصیان می کند که چرا بایست شیطان را آفرید و تو ای خدا از یک طرف دستور عبادت می دهی و از سوی دیگر شیطان را بر  سر ما حواله میکنی . چنانکه می گوید : به ما فر مان دهی اندر عبادت / به شیطان در رگ جان ها دویدن / اگر ریگی به کفش خود نداری / چرا بایست شیطان آفریدن ؟از ناصر خسرو که بگذریم نفر دوم عین القضات همدانی عارف، شاعر و دانشمند قرن ششم شاگرد امام محمد غزالی بود و در بیان و گستاخی اندیشه ی خود از کسی واهمه ای نداشت و پیوسته در مظان اتهام افراد عامی، جاهل و متعصب بود و سر انجام هم در 33 سالگی به دستور ابوالقاسم در گزینی وزیر بی سواد سلطان سنجر در همدان کشته و سوخته شد.

در باره ی نوع مرگش گفته اند که اول اورا بر دار آویختند( مثل حسنک ) بعد او را از دار بزیر آورده پوست کندند ( مانند مانی و نسیمی ) و سپس در بوریایی آلوده به نفت پیچیدند و بدست شعله های آتش سپردند ( مثل ژاندارک فرانسوی) و  خاکسترش را ( مثل منصور حلاج ) بر باد دادند می گویند قبل از مرگ از سر نوشت خود آگاه شده بود و این رباعی را به او نسبت می دهند:

ما مرگ و شهادت از خدا خواسته ایم / وآن هم به سه چیز کم بها خواسته ایم

 گر دوست چنین کند که ما خواسته ایم / ما آتش  و نفت و بوریا خواسته ایم

اما راجع به شیطان یا ابلیس در نامه های عین القضات آمده است که عین القضات از خدا می پرسد : حالا گیرم که  مردم را ابلیس گمراه کند ، ابلیس را بدین صفت که آفرید؟ خدایا ، این ترکان زیبا رو و این مهوشان  لوند و تر دست را تو آفریدی در بلغار( = اروپا و...) و این بلا و فتنه از تست ولی ما از ترس نمی توانیم حرف بزنیم – اکنون ابیات عین القضات را  باهم می خوانیم :

 همه ی رنج من از بلغاریانست                 که مادامم همی باید کشیدن

 همی آرند ترکان( سپید رویان ) را ز بلغار                زبهر پرده ی مردم دریدن

 گنه بلغاریان را نیز هم نیست                               بگویم گر تو بتوانی شنیدن

 خدایا این بلا و فتنه از  تست                       ولیکن  کس نمی یارد چخیدن( دم زدن )

 لب و  دندان این ترکان چون ماه                    بدین خوبی نمی بایست آفریدن

 که از بهر لب و دندان ایشان                        به دندان لب همی باید گزیدن

 و اما نفر سوم که مسا له شیطان را پیش کشید فروغ فر خزاد است که در سال 1313 در تهران به دنیا آمد . و در 24 بهمن سال 1345 به هنگام رانندگی بر اثر تصادف جان سپرد و در ظهر چهار شنبه 26 بهمن 1345 در گورستان ظهیر الدوله تهران به خاک سپرده شد و احمد شاملو ، سیاوش کسرایی ، مهدی اخوان ثالث ، هوشنگ ابتهاج ( سایه ) ، ساعدی و چند تای دیگر تابوت را به دوش می گیرند . به هر حال ، آثار فروغ  شامل : اسیر ، دیوار ، عصیان ، تولدی دیگر و ایمان بیاوریم به آغاز  فصل سرد . تنها در کتاب " عصیان " نگاه او متوجه آسمان و آسمانیان و خدا و آفرینش می شود .  فروغ می گوید:

 آفریدی خود تو این شیطان ملعون را                   عاصی اش کردی و او را سوی ما راندی

 این تو بودی ، ای تو بودی کز یکی شعله               دیوی این سان ساختی ، در راه بنشاندی ( از کتاب عصیان ، شعر بندگی)

 بنا به قول   صدر الدین الهی ، فروغ حق داشت این سه کتاب ( اسیر ، دیوار و عصیان )را جزو کار هایش نداند ، اما به هر حال هست و باید دانست . به نظر می رسد که بهترین کتاب فروغ همان " تولدی دیگر " است که فروغ در آن به کمال رسیده .

 اما راجع به ابلیس و شکایت ناصر خسرو  و عین القضات و فروغ از شیطان که  مثلا چرا خدا شیطان را آفریده است که بسیار سخن ها می توان گفت . به عنوان مثال : خود شیطان از خداوند سوال کرد پس از آنکه از فرمان تو سر پیچیدم و از تو مهلت خواستم ، چرا به من مهلت دادی و عذابم نکردی؟   نا گفته نماند که احمد غزالی برادر محمد غزالی ، شیطان را سیدالموحدین یا سلطان الموحدین یعنی سرور خدا پرستان می خواند و عین القضات از عاشقی شیطان این همه دفاع می کرد همین عین القضات می گوید : هر چند خداوند از شیطان خواست آدم را سجده کند ، اما در سرسر ( پنهانی ) و در گوشی از او خواست که آدم را سجده نکند .  البته از نظر فروغ و خیلی های دیگر  ابلیس ملعون است و اما عین القضات معتقد است که ابلیس در حقیقت عاشقی است که بار لعنت (= رحمت ) معشوق را بدوش می کشد . او جز  معشوق خود که حق تعالی  بود چیزی نمی خواست و گفته اند که هر که از ابلیس درس تو حید نگیرد زندیق است و بسیاری از شخصیتها از جمله: هر مان هسه و غزالی و عطار و اقبال لاهوری و... شیطان را عاشق و دیوانه می دانند و می گویند او را چندان ناز در سر است که پروای هیچ کس ندارد .  شیطان در بان و پاسبان( منشی و دفتر دار) خداوند است . او به خاطر عشق به خدا، آدم خونریز و خون آشام را سجده نکرد و به قول مولوی، شیطان در بلا و فتنه و رنج هم لذت می برد : در بلا هم می چشم لذات او/ مات اویم مات اویم مات او / و  گفتنی ست که  شیطان نا امید نیست و خود را بد نمی داند و همیشه سابقه فرشته گی خود را به رخ می کشد و به گفته ی مولوی: گفت ما اول فرشته بوده ایم / راه طاعت را به جان پیموده ایم / سالکان راه را محرم بدیم / ساکنان عرش را همدم بدیم /بنا براین ابلیس خود را از جمله فرشتگان مقرب الهی معرفی می کند که رانده شدگی و دور افتادگی او موقتی است و دو باره به جایگاه نخست و پست دربانی خود باز خواهد گشت و سخن خود را با بیتی از مولانا که زبان حال شیطان و ناظر به  زمان مهر ورزی اش با خداوند است به پایان می برم : پیشه ی اول کجا از دل رود / مهر اول کی ز دل بیرون شود

 

 تحریر – 28 خرداد 1393 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

دنیا پیشی صفت ست و مرده دوست

--------------------------------------

 ای پرنده یی که پر کشیده یی از آشیان

بیا

بیا به نجابت روستایی ی

" مارووزو" ی خودمان برگردیم

 به دوستی و مهربانی

 به همدلی و همزبانی

 به خانه های بی مرگ و بی خطر

به کوچه باغ های خاطره ها

 ای شما ، قناریان دور

من به شمایان گفتم که

 روزگار بی وفاست و

 هستی را بقایی نیست  و

 دنیا

پیشی صفت ست و مرده دوست و

هیچ و پوچ

حالا که داریم از سینه ی دیوار

         می افتیم

حالا که مرگ بسیار ست

حالاکه دنیا مسخره یی بیش نیست و

حالاتر که  

 به قول نیمای عزیز

 ما همه میهمانیم

میهمان

این میهمانخانه ی مهمانکش

باید زود به خانه برسیم

باید در را باز کنیم

آری در را

بیا بیا ای دوست!

 لا اقل صبح مان را با سلام و

صبح به خیر و دوستت دارم

آغاز کنیم و

هر چیز را به جز عشق وآواز و

لبخند فراموش کنیم

کینه ی شتران را

 گفت و گو های دلخراش را

 قیل وقال و بغض را

 من

 

 حتم دارم  که ماهی و   ماه

به شما نزدیک تر می شوند

 

تحریر 2خرداد 93 وب آبکنار کادوس . فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

 ار هاب                                                                                  

 

ارهاب

ارعاب ووحشت و ترس و

خیلی ها می ترسند و

برگ ها از شته های سیاه

و شاخه ها از پیچا پیچ پیچک ها  و

 پروانه ها هم از عنکبوت های پاپوش دوز

من از تو

و تو از من

این جا

در هر شهر

 و در هر آبادی

همه از هم می ترسند

 گلها از باد خزانی و ریه ها

 از دود سنگین هوا

چلچله ها از قار قار کلاغ هاو

گنجشک از فرط دلهره تا

 یک دانه از زمین بر چینند

آه

هزار بار مرده اند

این جا

 همین جا

همه از هم می تر سند

 

 تحریر – 15 خرداد 93 وب آبکنار کادوس – فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

جهان خوردم و کارها راندم و عاقبت کار آدمی مرگ است

قول ” حسنک ” از زبان ابوالفضل بیهقی در محاکمه حسنک از تاریخ بیهقی

Faramarz_Shakori8اگر بنا باشد از روشنفکران دهه 50 سخن بگویم، باید از بسیار کسان منجمله شادروانان ”حبیب پورهادی” ،”مهدی فردی”، ”روزبه گلی آبکناری“، ”حسن غلامی”  و… چند تن دیگر یاد کنیم. اما من در این مختصر به جای پرداختن به همه، می خواهم از زنده یاد حسن غلامی آبکناری سخن به میان آورم  و ما بقی عزیزان را به فرصتی دیگر مو کول کنم.
حسن غلامی به سال 1334 در روستای آبکنار (میان محله) از توابع انزلی در خانواده ای کشاورز متولد شد. پس از اخذ مدرک لیسانس به استخدام آموزش و پرورش در آمد. تا چندی شغل معلمی پیشه کرد و پس از انفصال، شغل آزاد داشت. متاهل، دارای همسر و چهار فرزند (سه دختر یک پسر) ساکن تهران بود. در اول تیر ماه 1393 به علت بیماری در تهران در گذشت و در رباط کریم به خاک سپرده شد. شاید بجا باشد اگر چند سطری در باره خلق و خوی و انسان دوستی غلامی به دست دهم.
حسن غلامی، انسانی که دوست نجابت و روشنی و راستی و نیکی و دشمن تاریکی و ستمگری و بی عدالتی بود. فرهیخته یی که از سالیان پیش او را می شناختم و پیش از انقلاب از ذوق کتابخوانی و روشنگری اش در آن روزگاران بهره یافتم. غلامی، یکی از روشنگران و روشنفکران تاریخ آبکنار ماست که مر گ ناگهانی اش، خانواده ی مهربان و به غایت با وفای او و دو ستداران فراوانش در آبکنار را در غم و اندوه فراوان فرو برد.
حس جان! اگر چه سالها دور از وطن و زادگاه خود می زیست اما ”دلتنگی های غربت” اش او را بی تاب کرده بود و احساس تنهایی و دوری از آبکنار و دوستان هیچگاه  رهایش نمی کرد. انسانی که همه آرمان و آرزویش حرکت جامعه به سوی توسعه و تعالی برای ایران بود. او معلمی بود که از دیار جست و جو در سزمین گل با کوله باری  پر از ارمغان نو پا در قلمرو دانش آموزان گذاشت.  گفتارش آهنگ و رنگ دوستی و مهربانی داشت. غلامی تجلیلگری را دوست نداشت بل یک تحلیل گر و یک فعال سیاسی بود. بسیار عمیق و کتاب خوان که من هنوز دو کتاب راجع به حلاج و نهضت حروفیه پیش از انقلاب از او به یاد گار دارم. او کتاب های برشت را هم مطالعه می کرد و گه گاه زمزمه می کرد. مخصوصا نمایشنامه ی آدم آدم است و این جمله را غلامی از برشت نقل می کرد جلو قهوه خانه ی مرحوم سید صالح خاتمی که من هنوز هم که هنوز است در حافظه ام هست و جمله این بود:
“اگر هشیار نباشیم می توانند از امروز تا فردا از ما جلاد بسازند…..”
حال او و مهدی و حبیب و روزبه و … به جاودانگی پیوسته اند و یادشان از خاطرمان دور مباد و عمر باز ماندگان شان دراز باد.

15 تیر ماه 93 فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

 

داعش نام های مستعار شیخ و زاهد

Faramarz_Shakori_Abkenari_34

داعش و بوکو حرام و القاعده  و …
همه سرو ته یک کرباسند
همه به رسم روز گار
تجاوز می کنند
داعش زنده به گور می کند
و سنگسار
و قطع دست و پا و
پرتاب از کوه
داعش روزه می گیرد
گرسنه می کشد
نماز می خواند و راهزن است و
ماه و ستاره و خورشید را
دشنام می دهد
و تیتر درشت سایت های داعش
بوی خون می دهد و بوی
دروغ های صمیمانه و
هر داعشی گلویش را
خشک می کند
تا آواز نخواند
چرا که
آواز حرام است و
ساز مزمار ابلیس
و رقص مادر شیطان
و زن لشکر گاه شیاطین
داعش
خواستار ححم اندوه و غلظت گریه است
از شادی کناره می گیرد

Faramarz_Shakori_Abkenari_35
از آزادی
از آواز قناری
و از آواز های آدمی نفرت می کند
از بی حجابی و هی از آشکار شدن و
کندن پوست سیب ریش
داعش در باز خوانی عقایدش می گوید:
مردن به اختیار هیچکس نیست
ما خودمان و بعدتیر خلاص و یک جوری هم
روی خاک در به درشان می کنیم
و بدین سان
زندگی بی حضورما جهنم است و
هیچکس بی برقع و بی رو بنده
به مقصد نمی رسد
هیچکس بی دوزخ و بی برزخ
به در فردوس نزدیک نمی شود
بی دلیل نیست که شعر و
شطرنج و شراب حرام است
بوسیدن قدغن
موسیقی قدغن
قدغن به خاطر بهشت برین
قدغن به خاطر آرمان شهر
اما سکوت چقدر خوب است
خاموشی حتما زیباست
هی هر چه پرسش
حرام است و شبهه ناک
هی هرچه مطیع و مقلد
عین دعای سحر خیزان است
و هی هر چه پیشانی مهر خورده
عین پیشانی ی فرشته گان
می گویند:
خداوند آن را ازآغاز آفرینش بوسیده است
که این گونه سکه های پیشانی ثواب دارد و
بی نماز کافر است
حالا
انتحاری در سرزمین من
علامت دایره ی تدفین آفتاب و رود و ماهی ست
حالا
نارنجک ها را به کمر بستن
عین عطر مناجات است
و حالا تر
دو قطار فشنگ و دو قبضه تیر بار را
جدی گرفتن
چیزی شبیه دو رکعت نماز عشق است و
داعش می گوید:
ابو بکر بغدادی امام زمان ماست و
ظهور مصلحان بعدی
چه سلامی؟
چه علیکی؟
بله ستاره ها می دانند که
داعش
در روزگار ما
کمین کرده ی پرنده و درخت و جنگل
در خاورمیانه ست و
شکارچی اهوان
وآفریدگار تابوت های بی شمار
داعش نام های مستعار
دولت اسلامی عراق و شام
یا خلافت اسلامی و
یا گله ی کوچک شیوخ
از هر چه زاهد
از هرچه واعظ
و از هر چه شخصیتهای منفی
دیوان فرحناک حافظ

15 تیرماه فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|

جناب آقای وطنخواه سلام ! لامحاله باید چند نکته را بعرض جناب عالی برسانم:
1- فرمودید:” تا همین چند وقت پیش هم از وجود شریف شما بی خبر بودم ” چه فرق می کند؟ بشناسی یا نشناسی! حالا مثلا دو تا وبلاگ که داشتیم و در سایت ها ی آبکنار سلام و آبکناری و… مطلب می زدم و آبکنار سلام تابلو های نقاشی ام را باز تاب می داد و البته در تربه بر فقط خدا بیامرز میر زا عبدالله مرا نشناخت و نیازی هم نبود
2- من و آقای برقعی در کتاب سکو لا ریسم – فردوسی و خیام را مذهبی نمی دانیم و اما مسلمان هستند و جناب عالی را با توجه به وبلا گ سر باز وظیفه ات یک فرد مذهبی و مقلد رساله ها و سرو کارت هم با احادیث و روایات که هست هیچ شکی ندارم و چون یک فرد مذهبی ی تمام عیار هستید و از انتظار فرج و روزه چی و …پیدایش داعش راهم از بنی امیه و بنی عباس می دانید (که البته داعش هیچ ربطی به این ها ندارد و بحث آن از حوصله ی این مختصر خارج است ) و نگارنده به خاطر مذهبی بودن ات این دو روایت را به عربی برایت می نویسم – چون به نوشته ام دقت نکردید.
روایت اول: خذ ما قیل واهجر من قال.
روایت دوم: انظر الی ما قال و لا تنظر الی من قال.
3- فرمودید: از مجادله و اختلافات دست بکشید! عزیزم به دریا در منافع بی شمار است و نصیحت شما مثل این جمله می ماند که بگویند: از تشویش اذهان پرهیز کنید! حال آنکه تمام پیامبران برای تشویش اذهان آمده اند تا عقل های خفته را بیدار کنند و برای مجادله و جدل و بحث آمده اند و آیات ادعو و ادع و دعوت به جدل دهها آیه در این زمینه نازل شده و آدم پرسشگر و مساله دار و اهل جدل محترم ترین شخص است و جامعه ی بی اختلاف و بی جدل و سایت بی سوال و بی پرسش – جامعه ی مرده ای خواهد بود.
4- اما فحش و تو هین بد است. بی عفتی و نا پاکی کلام وقیح است. لغو گویی و بدگویی و رکاکت در گفتار زشت است. نفاق و دو رویی و ژاژ خایی و هتاکی و هجویات از نوع سوزنی و قاآنی بسیار خباثت دارد.
5- تر به بری ی عزیزم! به نوشته ام خوب دقت نکردید و نظر را نغز نکردید تا نغز بینی و گذر هم از پوست نکردید تا مغز بینی و گر نه نمی نوشتید:” آرزو و تمنای من پدید آوردن یگانگی و همدلی خواهد بود که منجر به توسعه و تعالی زیست بوم اجدادی ما گردد”
رفیق ندیده و نشناخته ام این حرفهای شما به قول آبکناری ها روغن بیزه حرفان مانه – در جوامع بسته اتحاد و همدلی معنایی ندارد. در نتیجه ی ناامنی ناشی از نظامهای استبدادی مردم اعتقاد داشتند و دارند که:” استر ذهبک و ذهابک و مذهبک = رفت وآمدت، دارائیت و عقیده ات را مخفی کن” مولوی هم می گوید:
در بیان این سه، کم جنبان لبت/ از ذهاب واز ذهب وز مذهبت.
بنابر این هرگز در یک جامعه ی فاشیستی و تو تالیتر، اتحاد ووحدت منجر به رشد فکری و توسعه سیاسی و توسعه اقتصادی نخواهد بود. تنها تکثرآرا و پلورالیسم و آزادی بیان و اندیشه باعث توسعه و تعالی خواهد بود راستی آن منشورت چه ربطی به سخن شیخ اشراق داشت؟ لازم به یاد آوری ست که واژه های مطیع و منقاد و مقلد و موظف و سرباز وظیفه و مکلف و… ما قبل مدرن است و دنیای ما بعد مدرن و پست مدرن ،انسان مدرن و محق و پرسشگر می خواهد، تحلیل گرمی خواهد نه موظف و تجلیل گر.
6- من این جمله را از عیسی مسیح دارم که فرمود: حق را بگیرید و بپذیرید و لو از اهل باطل. اما باطل را هر گز نگیرید و نپذیرید و لو از اهل حق. شما اهل حق هستید، انقلابی و اصول گرا ولی سخنان ات یک کمی بوی بطالت می دهد و بوی داوری غیر منصفانه و حتا یکطرفه و در نوشته ی قبلی ات که به عنوان قاضی همان شریح قاضی در اسلام مطرح شدید و راقم این سطور را مورد انتقاد قرار دادید. ای کاش صراف سخن و سخن شناس می شدید و بعد داوری می کردید.
7- تو برای وصل کردن آمدی / یابرای فصل کردن؟ آیا این جمله ی رندانه ات که فرمودید:
“ممنونم از این که برای حقیر کلاس فلسفه دایر فرمودید” یک نو ع ریشخند نیست؟! یعنی به ریش دیگران خندیدن. آیا هجو ظهیر فاریابی را به یاد آدمی نمی اندازد؟ یا این شعر حافظ را مثلا: شیخم به طنز گفت: حرام است می مخور!/ گفتم بچشم! ولی گوش به هر خر نمی کنم!
8- بعضی دوستان در مطلب شان غلط املایی دارند. اصولا معلم ها نمی توانند سکوت کنند و دوست نازنین ام فرزاد هم گاهی اغلاط را هشدار می دهد و در سایتی مثلا توجیه را توجیح یا مقتضی را مغتضی و… می نویسد و نادر وطنخواه عزیز هم مشایی را مشاعی نوشته اند و… اما مشایی یا مشا ییون فلاسفه ی پیرو ارسطو معلم اول را می گویند و دو معنی دارد: روش و مشی زندگی و معنی کامل آن راه رفتن است. چون ارسطو عادت داشت در حال راه رفتن تدریس کند. امش یعنی برو.
9- جناب آقای وطنخواه! من از شما سوال کردم که آیا کاس آقا را می شناسید؟ شما چرا سکوت کردید؟ راستی! کاس آقا آن همه توهین و بی عفتی کلام نسبت به من و بخصوص آقای مهردادآبکناری روا داشت، چرا نگفتی به ایشان که بالای چشمانش ابروست.
نصیب ماست بهشت ای خدا شناس برو
که مستحق کرامت گناهکارانند
عیب مستان مکن ای خواجه کزین کهنه رباط
کس ندانست که رحلت به چسان خواهد بود ( حافظ)
14 تیر ماه 93 فرامرز شکوری

نوشته شده در ساعت توسط فرامرز شکوری|


آخرين مطالب
» آبکنار کادوس
»
»
»
»
»
»
»
»
»
Design By : Pichak